"نگاهي به تاريخچه رسميت زبان تركي در ايران"

مئهران باهارلي

(خلاصه مقاله "تاريخچه فشرده رسميت زبان تركي در ايران")

http://sozumuz.blogspot.com/

چاپ شده در نشريه حيدربابا-نشريه اجتماعي، فرهنگي و هنري آذربايجانيهاي مقيم كانادا

(http://heyderbaba.ca/PDF/heyderbaba-11.pdf
http://heyderbaba.ca/haber_detay.php?haber_id=569

زبان رسمي و يا دولتي، زباني است كه از سوي يك دولت بدان موقعيت قانوني ويژه اي مانند كاربرد در امور اداري، مجلس قانونگذاري، سيستم قضائي يك كشور و .... اعطا شده باشد. اين تعريف هرچند مربوط به عصر حاضر است اما با دقت و صحت كافي مي تواند در باره زبانهاي دولتي در تاريخ نيز بكار برده شود.

به گواهي هزاران سند و مدرك تاريخي، زبان تركي اقلا در يك هزار سال اخير - در برخي دوره ها به همراه فارسي و اغلب بدون آن- يكي از زبانهاي رسمي و دولتي دولتهاي توركي حاكم بر اراضي ايران امروزي بوده و در صدور فرمانها، مكاتبات نهادهاي گوناگون دولتي، انتشارات و اسناد و مدارك رسمي دولتي، ديپلماسي بين المللي و ارتباطات ديپلماتيك خارجي، مناسبات رسمي بين سران دولتها، چاپ اسكناسها و ضرب سكه و ... بكار رفته است. برخي از اين دولتها عبارتند از دولت بستام (ويستهام)، بني ساج، سالاريان (كنگريان)، سيمجوريان، سبكري، قاراتگيني، غزنويان (سبك تكيني)، خوارزمشاهيان (انوش تكيني)، سلجوقيان كبير، سلجوقيان خراسان، سلجوقيان كرمان (آل قاورد)، سلجوقيان اصفهان، سلجوقيان لرستان (برسقيان)، سلجوقيان همدان-آزربايجان، سلجوقيان عراق-آزربايجان، شوملا (شمله) افشار-عربستان (خوزستان)، قتلق خانيان كرمان (قاراخيتاي)، آق سنقريان (احمد يليان)، اتابكان آزربايجان (ايلدنيزيان)، آل پيشگين، اتابكان فارس (سالغوريان)، اتابكان يزد، ايلخانيان (هلاكوئيان)، جلايريان (ايلكانيان)، چوپانيان (آل سلدوز)، ارغون شاهيان، اينجوييان (آل مظفر)، تيموريان (كوركانيان)، تيموريان خراسان (دوغاتيموريان)، تيموريان اصفهان، شيروانشاهان (ميرانشاهان)، قاراقويونلوها (بارانلوها)، آغ قويونلوها (بايندريه)، صفويه (قزلباشيه)، افشاريان، خانات آزربايجان (افشار-اورميه، كنگرلو-ماكو، بيگلر بيگي-تبريز، بدير اوغلو-اردبيل، دنبلي-خوي، شقاقي-سراب، گرگر، نمين، خياو، قاراداغ، مراغه، ...)، قاجاريان و حكومت ملي آزربايجان.

زبان تركي، زبان رسمي دربار، سلاطين و هئيت حاكمه: مهمترين مصداق رسمي و دولتي بودن يك زبان، كاربرد آن از سوي هئيت حاكمه و در گذشته سلاطين و دربار است. در متون تاريخي بيشماري به كاربرد زبان تركي به عنوان زبان سلاطين و دربار و هئيت حاكمه در دوره اسلامي ايران و در برخي از موارد پيش از آن اشاره شده است. اين كاربرد به تنهائي براي اثبات رسمي بودن زبان تركي در عهد اين دولتها كافي است. در اين دوره ها زبان كاري سلاطين و پادشاهان ترك، تركي بوده است و بسياري از آنها مانند سلطان سنجر اصلا فارسي نمي دانسته اند و يا مانند ناصرالدين شاه به سختي به آن تكلم مي كرده اند.

نخستين نمونه حضور زبان توركي به عنوان زبان رسمي و دولتي درباريان و شاهان در دربارهاي دولتهاي حاكم بر اراضي ايران مربوط به عهد دولت ساساني و دوره هرمز چهارم ملقب به تركزاد، نوه خاقان دولت گؤك تورك ايستمي خان مي باشد و اوج آن مربوط به دوره صفوي است. در دوره صفوي تركي، زبان دولتي و رسمي اين دولت بود. شاهان، سران دولت و افسران عاليرتبه نظامي قيزيلباششان در دربار و ارتش، چه در تبريز، چه در قزوين و چه در اصفهان به تركي سخن مي گفتند. دولت بالكل تحت حاكميت تركان قرار داشت و سران دولت همه ترك بودند. آخرين نمونه ها مربوط به دوره قاجار است. در دوره قاجار نيز زبان تركي، زبان دربار و سلاطين و وليعهد و بنابر اين زباني رسمي و دولتي بود. تركي كه زبان آريستوكراسي و اعيان و اشراف تلقي مي شد، مورد علاقه و توجه توده مردم غير ترك نيز بود.

زبان تركي، زبان رسمي ارتش و نيروهاي مسلح: پس از دربار، نهاد ديگري كه همواره بر حضور و كاربرد زبان تركي به عنوان زبان انحصاري آن در تاريخ دولتهاي تركي حاكم بر ايران اشاره مي شود، ارتش و نيروهاي مسلح است. زبان تركي از دير باز زبان ارتشهاي ايران بوده است. مانند دربار، در اين نيروهاي مسلح و ارتش نيز كاربرد زبان تركي منحصر به دوره بعد از اسلام و دوره حاكميت تركان بر ايران نبوده به پيش از آن و دولتهاي غير تركي نيز بر مي گردد.

از نخستين نمونه هاي كاربرد زبان تركي در ارتش، نمونه پادشاه ساسانی بهرام گور فرزند یزدگرد یکم كه در سال ۴۲۰ میلادی بر تخت پادشاهی نشست مي باشد. در تاريخ زين الاخبار يا تاريخ گرديزي كه بيش از يك هزار سال قبل و در سال ٤٤٤ هجري قمري تأليف شده، چنين گفته مي شود: "بهرام گور به هر زبان سخن گفتي، به وقت چوگان زدن، پهلوي گفتي و اندر حربگاه، تركي و اندر مجلس، با عامه دري گفتي، ...". آخرين نمونه ها مربوط به دوره احمد شاه قاجار است. چنانچه سرلشگر عبدالله خان امير طهماسبي فرمانده گارد قزاق محافظان احمدشاه و والي نظامي ايالت آزربايجان، نطقها و گزارشات نظامي خود به پادشاه را به تركي به عرض مي رسانيد.

زبان تركي در مكاتبات ديپلماتيك خارجي: زبان تركي در دوره هاي گوناگون به عنوان زبان رسمي و دولتي در مكاتبات ديپلماتيك خارجي نيز به كار رفته است. مشهورترين اينگونه مكاتبات، مكتوبات تركي سلاطين صفوي به پادشاهان كشورهاي اروپائي است كه در موزه هاي گوناگون جهان نگهداري مي شوند. از اين دسته است نامه شاه تهماسب اول (١٥٧٦- ١٥٢٣) به امپراتور عثماني سلطان سليم (١٥٧٣- ١٥٦٦)، نامه صفي شاه اول صفوي (١٦٤٢- ١٦٢٨) به امپراتور اتريش و پادشاه مجارستان فرديناند دوم و نامه حسين شاه صفوي (١٧٢٢-١٦٩٤) به دوك ساكسون و پادشاه لهستان فردريك اوگوست نعل شكن، هر سه به زبان تركي آزربايجاني. در اين دوره براي نگارش ديواني تركي اداره و كارمندان ويژه اي اختصاص داده شده بود. زبان دولتي تركي، فارغ از موقعيت جغرافيايي پايتخت امپراتوري تركي –آذربايجاني صفوي، هم در آذربايجان (تبريز و قزوين) و هم در فارسستان (اصفهان) بكار ميرفته است. كاربرد رسمي زبان تركي محدود به عرصه خاصي نبوده و دايره گسترده اي از احكام و فرامين و مكاتيب و مراسلات ديپلماتيك تا امان نامه را شامل ميشده است. طيف مخاطبان نه تنها شامل مقامات ايراني و مردم ايران (كه زبان ملي اكثرشان تركي بود) و يا سلطان عثماني و ديگر سلاطين تورك همزبان و همتبار و همدين بوده، بلكه پادشاهان روسيه و مجارستان و اتريش و لهستان و ... را نيز در بر ميگرفته است.

زبان تركي در روابط سياسي خارجي: در تاريخ دولتهاي تركي ايران، زبان تركي به عنوان زبان رسمي در روابط سياسي خارجي اين دولتها نيز بكار رفته است. كاربرد زبان تركي به عنوان زبان رسمي سران دولتها و بويژه شاهان در روابط خارجي و ديدار با شاهان و سران دولتهاي ديگر، نه تنها در همه دولتهاي تركي حاكم بر ايران ديده مي شود، حتي در دوره دولت پهلوي نيز شايع بوده است. چنانچه رضاخان در ديدار رسمي با آتاترك طي سفر خود به تركيه، به زبان تركي سليس صحبت كرده است. همچنين در طول تاريخ، بسياري از سفراي دولتهاي تركي ايران نيز صرفا زبان تركي را كه زباني رسمي و دولتي بود مي دانسته اند و در روابط خارجي بكار مي بردند. به عنوان مثال موسي بيگ سفير شاه عباس صفوي در هند جز زبان تركي نميدانست. محمد رضا بيگ سفير ايران در پاريس (١٧١٥) نيز زبان فارسي را بلد نبود.

زبان تركي در ثبت عهدنامه هاي بين دولتها: كاربرد زبان تركي به عنوان زبان روابط خارجي، محدود به ارتباطات شفاهي نبوده بلكه عرصه ديپلماسي مكتوب و ثبت عهدنامه ها را نيز شامل مي شده است. به عنوان مثال متن پيمان قصر شيرين منعقده با دولت عثماني در سال ١٥٣٩ تنها به زبان تركي نوشته شده است.

زبان تركي، زبان رسمي در صدور فرامين داخلي: يكي از مهمترين مصاديق كاربرد زبان تركي به عنوان زبان رسمي و دولتي در امور اداري، استفاده از آن در صدور فرامين داخلي است. نمونه هاي متعدد اينگونه فرامين تركي در موزه ها و كتابخانه هاي جهان پراكنده است. به عنوان مثال فرمان شاه اسماعيل (١٥٢٤-١٥٠٢) و امان نامه شاه عباس دوم صفوي (١٦٦٦-١٦٤٢) به منوچهرخان بيگلربيگي شيروان، هر دو به زبان تركي آزربايجاني.

سكه ها و اسكناسها، گواه دولتي بودن زبان تركي در ايران: از مهمترين عرصه هاي دولتي بودن زبان تركي در تاريخ ايران، كاربرد آن در اسناد رسمي دولتي و در راس آنها سكه ها و اسكناسها است. نوشته هاي توركي بسيار پيشتر از آنكه نخستين كلمات فارسي بر پولها ظاهر شوند، بر پولهاي دولتهاي توركي و آزربايجاني حاكم بر اراضي ايران امروزي بكار رفته اند. كاربرد زبان فارسي بر سكه ها در اراضي ايران امروزي، پديده اي نسبتا جديد بوده و مربوط به قرن شانزده در عصر صفويان و حمله اشرف افغان به فارسستان آنهم در فرم شعر است. پيشتر از آن و بر خلاف زبان تركي، زبان فارسي هرگز بر سكه ها بكار نرفته بود. قريب به تمام دولتهاي توركي حاكم بر آزربايجان و ايران امروزي، زبان، كلمات، عبارات و نوشته هاي توركي را در پولها (سكه ها، اسكناسها)، مهرها، طغراها، توقيعات، فرمانها، نامه ها و ديگر اسناد رسمي دولت خويش بكار برده اند. خطوط بكار برده شده در ثبت اين نوشتجات توركي، عربي، اويغوري، چيني حتي رونيك گؤك تورك بوده است. به عنوان نمونه دور تا دور نخستين اسكناسها ويا چاوهاي تورك عباراتي به خط توركي ختائي و يا اويغوري درج شده است. بر سكه هاي سلسله هاي موغولي تورك، عباراتي توركي مانند "قوتلوق بولسون" (مبارك باد) چاپ شده است. بر سكه هاي چنگيزخان عبارت تركي "قاآن العاديل، چنگيز خان′ينگ يارليغي" (حكم شاهنشاه عادل، چنگيز شاه) ديده ميشود. نمونه ديگر اسكناس چرمي نادرشاه افشار است كه بر آن جمله كوتاه تركي "دئمه گؤتور" نوشته شده بود. جمهوري (حكومت ملي) آزربايجان تاسيس شده در سالهاي جنگ جهاني دوم، نخستين دولت توركي و آزربايجاني در ايران و آزربايجان جنوبي است كه اسكناسهاي ملي و ديگر اسناد دولتي خود را منحصرا به زبان تركي چاپ و نشر كرده است.

زبان تركي، زبان رسمي قورولتايها (مجالس مشورتي): كاربرد زبان تركي در قورولتايها، نهادهايي كه معادل مجلسهاي موسسين و شايد قانونگزاري معاصر اند، يكي ديگر از عرصه هاي كاربرد اين زبان به عنوان زباني رسمي و دولتي در ايران است. اسناد و مدارك تاريخي موجود نشان مي دهند كه در همه قورولتايهاي دولتهاي تركي حاكم بر ايران، زبان بكار برده شده زبان تركي بوده است. برجسته ترين نمونه، قورولتاي موغان در دوره نادر شاه افشار است. زبان رسمي اين قورولتاي تركي بوده و خود نادرشاه نيز با همه مدعووين و مهمانان داخلي و خارجي، صرفا به تركي صحبت كرده است.

زبان تركي، زبان يادمانهاي تاريخي: يكي ديگر از مصاديق رسمي و دولتي بودن زبان تركي در تاريخ ايران، كاربرد آن در يادمانهاي تاريخي برپا شده توسط دولتهاي تركي حاكم بر ايران و سلاطين و مقامات اين دول تركي است. دو نمونه مهم از اينگونه يادمانهاي دولتي با متون تركي، سردر حرم امام علي در نجف عراق و سنگنوشته معروف به كتيبه نادري و يا كتيبه كلات در ايران است. اين دو يادمان به امر نادرشاه افشار و با اشعار تركي برپا گرديده اند.

زبان تركي، زبان رسمي نهاد دولتي ملك الشعرائي: در گذشته ملك الشعرائي مقامي رسمي و دولتي بود و از سوي پادشاه اعطا مي شد. زباني كه ملك الشعراها در سرودن اشعار خود از آن استفاده مي كردند، زبان رسمي و دولتي دولت مذكور بوده و سروده هاي آنها نيز داراي ارج و منزلت اسناد رسمي بوده است. زبان تركي–در برخي مقاطع حتي به تنهائي- زباني رسمي نهاد ملك الشعرائي در دولتهاي تركي بوده است. به عنوان نمونه در دوره شاه اسماعيل صفوي، حبيبی شاعر تركي سراي معروف متولد برگشاد، ملک الشعرای دربار امپراتوري صفوي بود و شعری به فارسی از او در دست نيست. اين بدان معني است كه در عهد وي، تركي يگانه زبان رسمي و دولتي دولت صفوي بوده است. در برخي موارد نيز همزمان دو منصب ملك الشعرائي يكي براي تركي و ديگري براي زبان ديگري مانند فارسي وجود داشته است. به عنوان مثال تاثير تبريزي، ملك الشعراي دوره شاه سليمان و شاه سلطان حسين، داراي منصب ملك الشعرائي تركي بوده است (از سروده هاي رسمي وي: قصيده تركي در مدح شاه سليمان الصفوي، قصيده تركي به مناسبت جلوس به تخت شاه سلطان حسين الموسوي، ترجيع بند تركي، مثنوي تركي عيد سروده شده به امر پادشاه، غزل تركي به مناسبت تشريف فرمائي شاهزاده سلطان اكبر ايبن اورنگ زيب).

زبان تركي در مراسم مذهبي دولتي: زبان تركي از سوي دولتهاي حاكم بر ايران به عنوان زبان رسمي آئينها، مراسم و تبليغات ديني دولتي نيز بكار رفته است. كاربرد زبان تركي به عنوان زبان دولتي ديني حتي پس از سقوط دولت قاجار و در اوان دوره پهلوي نيز ادامه داشته است. چنانچه در منابع تاريخي شركت رضاخان (سرادر سپه) در مراسم عزاداري عاشورا در مسجد تركان (مسجد شيخ عبدالحسين) و خواندن نوحه تركي توسط وي ثبت شده است.

شعر درگز (الله اكبر)-به لهجه خراساني زبان تركي-

محمد عرب خدري

http://xorasan.blogspot.com/
http://arabkhedri.blogfa.com/

الله اکبر، داشلی داغا یتندا
تولی یولی، یوخاریه گدٔندا
یوخاریدن، درگزه باخندا
تاریخ ِ من ورق ورق گؤررمن
بندیانه، نادره من، باخرمن

الله اکبر، یوخاریه ، باخاندا
تؤلی یوللر،سنن اؤستا، چیخاندا
دره لرین، یازده ، بولوت توتاندا
سلام اولسون، بلند داغین آدِنه
جوانلرین، آده گلسین، یادنه

الله اکبر ، غرقی لرین اوچاندا
کهلیک لرین ، درّه لرده ، قاچاندا
نازلی توخلی ،ننه دن، سوت امندا
اگر اولسه ،کچنلردن یاد اِله
محبتلی ،اورگلره شاد اِله

الله اکبر، یاغیش سنه، یادلاسین
چشمه لرین، همیشه شارلداسین
چاغالرین، دسته گؤلی باغلاسین
شامالین نن، ایسسه گلسین بویانا
اؤرَک دَکی، محبت لر اویانا

الله اکبر ، قلّه لرین، بَلنددی
چشمه لرین، یردن دائم گَلندی
سنین آدین، قدیم لردن قالندی
ایران توران ، قصّه لری قالاندی
رستم کَسَنْ گزآغاجی یالاندی؟

شترپران، یوخاریدا ، دؤرتدي
سیدین تیزی سی ،یؤلی کستدي
یوخاریده دورَن، بولت لره باختدي
آدلی داغِه دوست و رفیق یاد ائدر
گزماقه نن ، اؤرگینه شاد ائد

یولوم سن نن اوزاغ دئوشدی هجرته
تیوان گلده سن دئوشيپسن غوربته
کپگان، گپّی دئوشیپدلر حیرته
بیر کیمسه یوخ، کهنه یوله دوزتسين
اینچه، میو دوآبی نی درگزه یتیرسين

الله اکبر ، آب گرمی ده ، دؤریدم
ایسسی سودن ،من ائوزومه ووریدم
قرخ قیزی ده، یئده داشه آتی دم
شاید که من، آرزومه ،یتیدم
بوملتین ، آزادلقین ، گؤریدم

خنتمه نین ، کؤتلینه یتیدم
درگزین ، درخت لرین گئوریدم
بازارنده ، آششاغایه گئدیدم
بیرد ا،گنه قوجالارین گئوریدم
محبته، تماشایه دوریدم

نوخندانین، میوه سی، شفتالوسی
قوون قارپوز، درخت ده زردآلوسی
باغ باغچه ده، گئوله ،اونین ایده سی
بیریوخی تک ،یادیمدادی باغلاری
باغلاریندا، قیش گؤنلری قارلاری

آخر چهارشنبه نین ، یولی یولاقی
اوت اوستننن، قوش تکین خزلاماقی
ساره لیقی ورو ، ساقلیق آلماغی
آی نه گؤزل منظره ده بو صحنه
گئول لر تکین گؤرملی دي بو صحنه

عیدلرده،عاشیق لرین چالماقی
نوخندانی خاتونلارین ، یاشماقی
پلوانلارین میداندا ، قارماشماقی
سینماتک، پرده کیمین گؤزمده
حسرته وار، هنوزهم، اورگمده

الله اکبر ،عجب عاشيق چالاردی
ترینگینه، قشقرقی، سالاردی
گلین قیز هم ، کفترکیمین ،اوچاردی
یادینديندادي ،چاقالارنن قاچاردیک
دام باجادان خزلو ، عجب آشاردیک

گؤزل قیزلار بویلاری ، ساللاردیلار
بویه مینوپ قوش تکین اوچاردیلار
قشقرق نن ، بویلاری ایچاردیلار
بوی ایچماقین لذتی، خوش کچمه سی
یادیم دَادي، چاقالیقدا باخمه سی

قیز بویه نَن، یوخاریدن گلندا
اوغلان چاقا یاقاچنن محکم اونه وورندا
یار آدی ني، بیر دیلندن آلندا
بیردن دئوشردی آرایه ولوله
تامام بیردن چکردلر هلهله

آغشام باشی عاشیق لر چالاردلار
پهلوان لر ، چوخا پالتار گیاردلار
رستم تکین ، میدان دا گرزدلار
نه بیر قشنگ سننت ده بو ،قارماشماق
قارداش تکین بیر بیر نن ، ساللاشماق

سیزده گؤنه، آت ارابه گئدردی
پیاده هم، بیر عدّه ،یوللاناردی
حضرت سلطان ،چؤلنده تارلاناردی
سیزده گؤنه نحس چیخارماق گئونه دي
قیز اوغلانلار ، بختین آچان گئونه دي

سیزده گؤنی حضرت سلطان چؤلندا
قارماشماقین، فینال میدان گئونندا
رستم تکین ، جوان لرین گؤزندا
عجب غوغالار وار ،عجب فیکرلر
پهلوان اولماقه آی، نه بیر شؤکرلر

عیدلرده ، رعیت خوشحال اولاردی
لاله گؤله ، چؤلده باغدا چیخاردی
یاغیش هر گؤن بولت لردن یاغاردی
خدای بیزدن، محبتین آلپدی
قوجه جوان بختین قره یازیپدی

تامام یئرده، قزلر گؤله چیخاردی
داش دره لر، قرمز دونه گییاردی
اورگمیز ، محبت دن دولاردی
هیچ ذاتِ نن اؤزگمز شاده دی
محبت دن چؤل دره لر باغیدی

بعضی ایللر ، یاغیش اصلاً یاغمسدي
اوت کئمدی ، حیوانلر ساغلمسدي
خدای مگر ، بو صحنه یَ باخمسدي؟
چمچه گلین بزو، بلند سسلردیک
خدای دِردریک یاغیشه بیز ایستریدیک

ایلدریم ، چاخیلاردی زنجیر کیمین
دولی، یاغاردی بولت دن قوز کیمین
سیل گئلردی سِل آوا دن داغ کیمین
خشت کؤپره ده دروب اونا باخاردیک
هیبتن نن ، قدرت نن قاچاردیک

الله اکبر، باغدا اؤزوم ، ییغردیک
سبد سبد، اونی یرده ، سرردیک
کشمشهِ چین بو زحمته ، چکردیک
توموزده کی، زحمت لرین اجرته
قیش گؤننده اوجاقلارین کنارنین عزّته

میزان گؤنه، محصول لار که يیغیشدي
ارباب زارع، پایِ بیر بیردن چیخدي
کؤره کن هم، توي توتماغه باتیشدي
تویلار بیر بیر، باشلاناردی سازه نن
گلین گلرده، اؤینه نازه نن

الله اکبر ، نوخندانین توی لاری
قوجا جوان شیرین شیرین سؤزلاری
قازان قازان، پلولاری ات لاری
بیرده گنه ، اوگؤن لري گؤریدم
جوان لارین خوش لیقنَه گؤلیدم

ایلچی گئدردي ، ایلچی لق ادردي
قیز آلماقه ، باشلغین دانِيشَردي
جواب آلدي، کله قند سیندرردي
یايلیقده کی شیرینی لری مهمانلره ورردي
آغِزلره شیرین ادو، توی وعده سی ورردي

یوخاردی دن، جارچی سسی گلردي
تامام کسی، کاته کیچیک تؤیه خبر ادردي
یول یولاغ نن ، جارین سسین چکردي
گئجه هر کيم توی یرنه،گئدردي
نوقول ييوپ ،قتمني ، قوياردي
تؤي ايه سي ،مهمانلر ين بيلردي
ات دؤگي نين ،تداركين گؤرردي
آشپز قولين ، يوخاريه وورردي
يخني پلو ،پيشرماقچين قاچاردي
سحر تزدن بؤ زحمتچين ،توراردي

کؤره کنین، سققله نی قیرخاندا
تار قابال نن ، حمّامه آپاراندا
دوست و رفیق ، میداندا اوینياندا
گئورد م ،اوندا رفيقلرين مهرني
قوم وخويشين ،يار يولداشين لطفني

جهیزیه ، خانچه لرده ، گَلَردي
میس ایدیش لر، بوقبندلر، گؤرکردي
سازنده هم ، یؤلده قشنگ چالردي
قاب قاششق نن، طاقچه لری بزردیک
رف، دیوارَه، دوزمه لری دوزردیک

تؤيلارينده، اوخردلار ، اؤزلري
شاد اولماقچین ، چالاردیلار سازلري
پیغمبر و ائمه نین آدنه دیردیلار سؤزلري
"پیغمبرین قیزینه علی آلده یاریار
قیز ورماق و قیز آلماق شون نن قالدی ياريار"‍‍‍

رسم لَریندا، یاریار دماق ، واریدي
یاریارلاردا ،یاخچی سؤزلر ، واریدي
سؤزلریندا، محبت لر ، واریدي
«آفتابه ده سوو قویدم دورلتتده یاریار
گئدین گؤرین کؤرکن گؤل اولتتده یاریار»

تویین گئجه لری، چالو و اوینماق
خاتون لر مجلس ده، اوی نو اوخه ماق
الدفی سسینن، بو شعری دماق
«بابا جیقین اؤسته میرین قلعه سی
گئتدي گؤرکمدي یارین قره سی»

بیر خاتون اوخردی، اوغلان طرفدن
بیریَم سؤولردی ، گلین طرفدن
الدفی سسلردی ، عاشيق دیلندن
«بیر حیاط آلپ بن حمامه یاخین
حمام نن چیخانچی بوییه باخیم»

گلین بئوله ، باغلاناردی شاله نن
چورک شالدا، آیه قرآن نن
ننه بیردن ، باقرردي ، قالِ نن
گلین یولی چالماق یادم نن چیخماز
یار یار دماق سسلر یادم نن چیخماز

گلین لرین، بدو آتا مینماسی
یار یار دیَن لرین ،سسی صداسی
بیگ اوغلانین ، نارنن آلما آتماسی
بیر نازنین ،خاطره دي یاديمدا
عجب نازلی، منظره دي گؤزيمدا

شیرعلی نین، یاریارلاری ، نفسی
گئجه نین آخری، چئکردی سسی
کئورکن دیلین نن سؤلردی سؤزی
«یوخاریدن گله من چکمه مه چک یاریار
اینده قيزي اِرتَمَن ایچه یه چک یار یار»

توی گؤنلری ، پلولری سؤزندا
سلله لری ، بیر کناردن دؤزندا
مست جوانلر، ایپلرنه اؤزندا
توی ده عجب ولوله لر اولردي
قوجا جوان بلند بلند گؤلردي

توی لردکی، دف قوشمه لر یاد دادي
اولیانین ، دوتاره ،باخ طاقدادي
خاتون لرین ، اَلدفی سی دیلددي
کچن لره باخسان، محبت چوخدي
اما بوگون نِمی ، محبت ی

قاتم قویماق نه بیر گؤزل رسم دي
مجمه دولاندرماق نه بیر بزمیدي
پولهِ وروپ نوقول یماق هَزهّ دي
آی بو رسم نه نازنين ، رسم د ي
جوانلرین الین توتماق حسن دي

شاد گؤنلرین ، محبتلی سؤزلری
جوان قیزلار، ایشللردی گؤزلری
جوان قوجا ، شاده دیلر اؤزلری
ساقلیق، سلامتلیق اولارچین ارزان
امّا بوگؤن ، بیزیم چن اولوپ لرزان

اوقلانلارین ، سونته نین تویندا
متفعلي اوستانین، تیغه نِیندَا
کَسَردی اوستالیق نن او ییرندا
قره یانیغ لتُّه، یاپیشدرردي
یانماقینه، دردنه دؤشورردي

خاتِن لرین، حمامه گتماقلري
بوقچه لَرنَن ،کؤچه دن کچماقلري
اون نن مون نن ، اؤزلرین توتماقلري
بو داستانلر کئچده،گئتدی، قوتاردي
کهنه رسم لر ایتده، گئتدی ،قوتاردي

چاقالیقدا، ننم منی، حاممامه آپاراردي
کیسه چکوب ، یوواردی ، چیخاراردي
سر حمام ده، پالتارلارین ، گيارذي
بیر گؤن بیری ددي ای وای بو کیمدي
کاته اوغلان ،سر حمام دا بو کیمدي

نوخندانین ، حمامه نین خزنه سی
ایسسه سووه، اؤسته توکماق مزه سی
کیسه چکوب ،تمیز اولوب چیخمه سی
کئچده گئتدی ،خاطره لار قوتاردي
عمر کئچدی ،جوانلیق لر سارالدي

منیم ننم، بلند لایلا دیردي
کنده دن، چیخرن اونه الردي
خمیر ادوپ ،مشت وورماقه تورردي
گئچدي گئتدي ، قوتاروپ دور او گؤنلر
منیم ننم ساغه سوله ،ساللانوپ دو بو گؤنلر

زوواله نی، تندوره او یاپاردي
کؤلنج لري، اوت اوستن نن توتاردي
چُرَک لري، عجب او یاراتاردي
تندور اوسته ، ککرلرین تزه سی
چاقالارچین ،یه ماقه نین مزه سی

خان ننه مین، تندورنین چورگی
دوراغنن ،بوچورگین یه مگی
جزغاله نه ،بو چورگه وورمگی
تندور اوسته قاپدم آلدم تزه سین
یدیم ، گؤردیم ،اوچورگين مزِّه سین

----------------------------------------

منیم ننم، لایلا لایلا ، دِیَردي
بوی نیچین ایپنه محکم، چکردي
یوخه مهره، اورگمه ، تؤکردي
نازلی ننم، لایلالرینک تاپارمن؟
بیرده گنم راحت لق نن یاتارمن؟

منیم آتام ،کلاس دا ،درس ورردي
ناصر آقا، کلاسنه گئدردي
گاه شلاق نن ،چاقالاری وورردي
مدرسه نین درس لری یادش بخیر
کتاب نن، دفتره ، یادش بخیر

درخت لر اؤستندا، دزاغ ، قوراردوخ
سار توتماقه ، نه زحمت لر ،چکردوخ
قوش وورماغه، شامال کیمین قاچاردوخ
نه کیف لی دي سار توتماقون قصه سی
باغ باجادان ، اوردان بورا ، قاچماسی

منوچهرنن ، باغدا یونجا ، ییغردیک
جوادنن، مدرسه ده ،گؤلردیک
مدرضای نن، بیر بیري بیز ،وورردیک
دعوا اتماق ، یغلاماقلار، کئچدلر
هر بیری یَم ،بیر دیاره ، دؤشدلر

چاقالیقین، قوز اویناموق، گؤنلری
آششق، پاره، قره گؤردم، گؤنلری
قره گؤردم ، غرقی باسان گؤنلری
چاقالیقین ،اویناماقی ،قاچماقی
آینده یه، ساده لیقنن ،باخماقی

میزان دا بیز، کؤرچه گیردی اویناردیک
قیش گؤنلری موزالقه ،محکم یره وورردیک
تولاناردی، باخردیک، کیف ادردیک
چاقالیقین ،اویناماقی ، قاچماقی
بو دوره نین سرعته نن کچماقی

الله اکبر، آتا گئتدی رحمته
چاقالاري، عجب دؤشوب زحمته
هر بیری بیر یانده قالوپ خدمته
آتا، آنا، سایه سي ، آیری شیئدي
محبتلی باخماسی ،آیری شیئدي

آتا گئتدی، ننه ، یکّه قالیپدی
گئوراوزنه ، نه بیر گؤنه سالیپدی
جوان لیقن قدرته نی بیر کناره آتیپدی
بو دنیایه، بئول باغلاماق ،اصلاً اولماز
فقط صَبِر، ییغلماقدن، بهره اولماز

ننم گنم ایستم، بیردا،اولم سنین قوجاغیندا
باجی قارداش تمام بیردن اولیک سنین قراغیندا
نه چاره که بیز میز اینده فقط سنین سوراغیندا
ننم ، سنه جانم قربان هارداسان
اوزاغ دؤشدم یوردموزدان هارداسان
الله اکبر، سن نن اوزاغ دوشیپ بن
عُمِر کئچیپ ،الّله دن هم آشیپ بن
جوانلیقدا، هر یانه من قاچیپ بن
بیلمزدیم كه ،قوجه لیق وار ،قالماق وار
جوان لیقدن، بیر قوری آد، قالماق وار

قیش گئجه لر ،مهمانلیقه گئدردیک
فانوس اَلده ،کئوچه لر دن کئچردیک
دانشماقدان ، اصلاً مگر دویردیک
میهمانلیقین ،قوز کشمشه ،میوه سی
دانه لرین، چِیِت لرین ، چتنه سی

کمر پشت ده ، کدو قارپوز قویردیک
چلّه گجه، اويردن ، گوتررديك
تامام بيرجه، گوله گوله ، ييرديك
قيش گئجه سي، ايسسه چايه ايچرديك
ناغيل ديوپ ، كورك لري ، آچرديك

ارابه چی ارابه ي نن ،نوخندان نن گئلردین
پامبوق، بئوغدی، ارابه یه اُئوکلردین
درگزده، بؤشَتو قَیئ تردین
هر گؤن، سنین ایشن ،تمام زحمت دی
خدای، سنه وئرن، تمام رحمت دی

کوچه باغدا، شیرو، باغدان گَلَردي
کرم دِردی، اصلی خان، سسلردي
دردلی کرم، سؤزلرینی سؤلردي
«هر صباح هر صباح بلبلين سسی
باشِمه دؤشتتده یارین هواسی»

ارزروم داغنين ، قاره ، بولاغی
دشت لرین، گؤنَشی ،اوت اوتراغی
مجنون تکین یاردن توتماق ،سراغی
«توموزنین ایسسه سی غیشین ایازي
جانم آلده، قرا گؤزلرین سنین»

گؤن چیخان نن ،یووارچی لر گَلَللَر
پای بؤله نی ،محکم بؤله وورللَر
یئره قازوپ، اکین لري اَکَللَر
جماعتین، اله اله ، ورماقی
بیر بیرینین دالندا برک دورماقی

هر بیري بیر گیروانکه ات گتیرردی اوزی نن
قابله یوخ، ورردی و دیردی او دیلی نن
شاد ادردی، اورکلری، سؤزی نن
خدای مهر و محبته ،گؤرردي بنده لردن
خوشحال اولوپ ، برکته ورردي، خزنه لردن

کیچی لیقدا ،کؤچه لردا دورردیک
الله اکبر، سنه عجب ، باخردیک
ماشین لرین ، چراغنه گؤرردیک
خوشحالیقدن ، قخرو باقرردیک
شادلیقی بیز اورک لره تؤکردیک

بهار گئون لر ، باغلاری بئول نن قازماق
پای بیله سسنی، عرشه چیخارماق
گؤن چیخن دان تا باتانه تامام بیرجه ایشلماق
تامام بیرجه ، ایشلردلر اؤزلري
دِیَردیلر، شیرین شیرین سؤزلري

چوپان آقا قویون لري اوترماقه اِرتَردِي
پتاوانی باغلو ، چؤله گئدردي
خللکین تینده ، راحت یاتَردي
حواسه واری دی ،که قورت گلمه سین
قویون لاره، آسیب، بلا یتمه سین

پیغو قشمار ، اوراق لاری دیشلردي
کؤرنه داغ اِدو ، ایشن باشلاردی
داس و تبر دؤزتماقه، گئجه گؤندوز ایشلردي
شاگردی نن،سندانه پتک وورردي
چای ایچماقه، آراده بیر دورردي

نوخندان دا، سؤلی دِیرمان ایشلردي
دِرمانچی هی، داشین دیشن دیشلردي
بؤقدیه ، اون اِدَردیو گؤزلرینی قاشلردي
باره، زینه، بوقدی لرین چؤرگی
بو چؤرگی ،تخمه ده که قاتوقنن ،یه مگی

بدل عمه، کؤچه دا داد چکردي
کلبه کوثر، خیارلاری سرردي
نوروز محمد ، یاخچی لرین درردي
سبزي، میوه یاخچی سینی گؤترماق
مشتری نی ،گؤلماق نن یؤله سالماق

علیمراد، سبزی لرین دؤزاردي
ایکی سینی، اوتوز پوله ساتاردي
سارمساقین ،قوزه لرین ساللَاردِي
سحر چاقه بازارده بیر عالمدي
غم و غصه گویا مونده یالاندي

گلریز ده کی، باغلاردا ، کیم لر واردي؟
سِل آواده، اونین سؤوی ، کم واردي
چغرلی نین، گلریزنی نن اؤرگه مگر داردی؟
خدای اوزین ، اونلرا بیر رحم گؤرگ
بیکار لِقه، سوسیز لیقی کَس گؤرک

جلال آقا ، بوتقسندا دوراردي
عباسعلی ،بستنی سین تولاردي
آقا چایچی ، قلیانه نی کؤفلاردي
درگزین، خیایانه ، داري دي
آمّا کاسب لرده انصاف واري دي

الله اکبر ، عرب آشپز ، نئردادي
مرحوم بارات، کمانچه سی ، کیمدادي
خانی آشپز ، چاوشله دا، نئردادي
مجلس لره، شیرین ادوپ گئتدلر
اؤزلرین نن، خاطره لر قوی دِلَر

نوروز عمه، بیزه ناقیل دِیَردي
آبگوشت اَتین، بیر شوق نن دؤیردي
بارماقی نن، بیر بیرنه وورردي
ناقیل لاردا، پادشا وار ،وزیر وار
ارسلانون، بلند بؤیه ، قده وار

مستو سپور ،کؤچه لری سوولردي
فرو نجار ، ارّه سنی چکردي
گؤروز له یم ، بادمجانه تؤکردي
حلال لقمه ،چخارماقین ،قاچماقی
شیرین لیگی، اورک لرده ،قالماقی

کلبه اسلام ، تؤکاني ني ، آچاردي
بدل عمی ،یاخچی قاتوق، ساتاردي
سلیمان بیک ، سبیلنه ، تولاردي
درست لق نن ،کاسب ليقين زحمته
خداوندین، لطفه بی حد رحمته

برات آقا ،کمانچه سین چالاردي
قانع خیاط ، کت و شلوار تیکاردي
قلعه له یَم،دام اؤستونه سوواردي
بو ایشلرین، نتیجه سی حرکت
الله اوزه ، حتماً ورر برکت

فایتون، آت نن یوخاری دن ،گلاردي
جبار اوقلی ،قمچه سی نن ،سوراردي
مسافردن، قرن یارم ، آلاردي
نه بیر گؤنلر کئچده عجب ، گئورمديك
تاکسی گلدی ،فایتون گئتدی ،بيلمديك

قوجا جوان ،بو گؤن زنجیر ووراللار
حسین چن ،سینه یه باشا ووراللار
تامام ، ماتم توتوپ قان آغليارلار
«گرگ دین اولماسا دنیا نی آتماق
شرف عزتلی بیر دنیا یاراتماق»

محرم گؤنلری ، ماتم توتوردی
حسین نین نوحه سین مختار اوخوردی
حسن بوینه کسیغ، شیون آتوردی
«گل ای باد صبا گت کربلایه
خبر ور فاطمه خیرالنسایه»

مممد حسن عرب دوتار چالاندا
شاه صنم قصه سین بلند دیاندا
اورگمیز ، بو قصه دن یاناندا
باخاردیم که ، اُونده نه بیر نفس وار
بو قصه لر اِشیتماقه بیزده هنوز هوس وار

قربان جواهری ، نیاز نئردادي
ممد عطاره باخ ، اونا یئردادي
لطف آبادین، سبزه سی رؤیادادي
کاتا آرغ ،اونین سووی قوررتدي
تؤنن که چاغایم ، بوگؤن مورتدي

قیش گؤنلری دووه لرینک زینقرو سسلردي
حسنعلی قؤزنن نن دؤیه لاین نن گئترردي
گِرده دوگه ، خلطه لردن تئوکردي
بو دوگی دن ،قابلی قویو پ ییردیک
الله بیز، شؤکر ادیپ گؤلردیک

باباجق دا ، باراتقلی واریدي
ایکه قیزی، آلته اوغله واریدي
رحیم آقا ، صفر اوغله واریدي
قوجا جوان، بیر بیرنه قاتیپ لار
باخ قبرده، عجب راحت یاتیپ لار

یوسف شیطان تؤکلری آغارتتی دي
مرزدن سو بیر کم بی یانه کئچتدي
شِرِم عمی، باغنه سو توتتدي
شور قلعه ده، سو لري کسیلتدي
ملا عمم، اله الده قالیپتدي

شار شاره نین ، سووی بیردن ایتپدي
شیر حوضین، شیره تی دن قوپیپدي
مراد تپه نی ،داشیم آسمانلره اوچیپدي
خاطره لر ،تامام بیردن ،ایتدلر
دوست و رفیق ، آتا آنا گئتدلر

سلطانعلی مکه ده ، نذر اِدودي
سلطان دیباجه، قاپو ورودي
ساغلیقیني او، بو یولده ،گئروودي
ساده لیق نن، صداقت نن، او بو ایشه گؤرودي
خداوندی ائوونده، شیلگانه ، اَل آتودي

حاتم قلعه، شیلگان، حصار، لطف آباد
صفر قلعه، توققی، قازان خیرآباد
شمسی خان و میر قلعه غفارآباد
تامام بیره، سو سیزدلر ،بو گئونلر
ملت تامام، حیران دیلر، بو گئونلر

بابا جق دن، گئدن گئتدي
جوان گئتدي ، مارال گئتدي
عجب بیر گنده دوران دي آتا گئتدي آنا گئتدي
خدایا سن اؤزینگ رحمت ات بو یورد قالسن
اونين، اغلان قیزی، رحمت لیقه یتسن

گونئي آزه ربايجان، اؤز ميللي بايراغيني گؤزله مه كده دير

مئهران باهارلي

سؤزوموز

توركييه و آزه ربايجان جومهورييه تي بايراقلاري، اورالاردا ياشايان خالقلارين ميللي موجاديله له ري و ايچينده ن گئچديكله ري تاريخي سوره جله رين محصولودور. او بايراقلار، توركييه و آزه ربايجان جومهورييه تينين ميللي بايراقلاريدير. بوندان سونرا دا بئله قالاجاقدير. آنجاق توركييه و آزه ربايجان جومهورييه تينين ميللي بايراقلاري، گونئي آزه ربايجان، ايران`ين گونئيينده قاشقاي يورت يا دا خوراساندا آفشار ائلينين ميللي بايراغي دئييلدير. اولابيلمه ز، نه بوگون، نه ده گله جه كده. چونكو اونلار بيزيم ياشاديغيميز تاريخي سوره جله رين، بيزيم ميللي موجاديله ميزين، بيزيم قوشوللاريميزين دئييل، باشقا ياشاملارين، باشقا ميللي موجاديله له رين، باشقا قوشوللارين سونوجودور. اونلارين يارانماسيندا بيزيم ان كيچيك بير رول و قاتقيميز اولماميشدير. او بايراقلار بيزيم آجي و اؤز وئريميزين اورونو دئييلديرله ر. او بايراقلارين بيزيم ده ميللي بايراغيميز اولابيلمه سي، تاريخي گئرييه چئويريب يئنيده ن و باشقا تورلو يازماقلا، او خالقلارلا بيرليكده ميللي موجاديله ياپماقلا مومكون اولابيله ر. بو دا خه يالدان باشقا بير شئي دئييلدير. گونئي آزه ربايجان و ايران`ين باشقا بؤلگه له رينده ياشايان تورك خالقينين ميللي بايراقلاري، اؤز ديناميكله ري و اؤز ميللي موجاديله و ياشاديقلاري تاريخي سوره جله رين ايچينده اورتايا چيخابيله ر. بو اوزده ن ده توركييه و آزه ربايجان جومهورييه تينين ميللي بايراقلاريني گونئي آزه ربايجان`ين ميللي بايراغي دييه قالديرانلار و يا گؤسته ره نله ر، چوخ درين بير يانيلقي ايچينده ديرله ر.

اؤته ياندان گونئي آزه ربايجان`ا ميللي بير بايراغين گره كمه دييي و تورك ميللي حره كه تينين بئله بير اكسيكلييي اولماديغي گؤروشو ده دوغرو دئييلدير. بيزيم بير چوخ سورون آراسيندا، بايراق سورونوموز، بير چوخ اكسيكليك آراسيندا بايراق اكسيكلييييميز ده واردير. تورك خالقيني فارسلاردان دوشونجه، ائيله م و سمبوللاردا آيريشديران هر شئي، تورك خالقينين ميلله تله شمه سينه و سيياسي كيمليك قازانماسينا كؤمه ك ائده ر. اؤز گله جه ييني بليرله مه ك اوچون، بو "اؤز"و بليرله مه ك و بركيشديرمه ك گره كير. بورادا ياديرقاناجاق هئچ بير شئي يوخدور. بايراق بوتون دونيادا و بوتون خالقلار آراسيندا عئيني گؤره وي ياپان ان اييي آراجلاردان بيريدير. بايراق آيريشديران سمبوللارين ان گوجلوسودور. بايراقسيز بير ميلله تله شمه+اؤز گله جه ييني بليرله مه حره كه تي دوشونوله مه ز و يوخدور دا. ايران و گونئي آزه ربايجاندا جه ره يان ائده ن چاغداش ميللي حره كه ت ميلله تله شمه و سيياسيله شمه ده ن عيباره ت اولدوغو اوچون، گونئي آزه ربايجان`ين اؤزونه خاص بير بايراق منيمسه مه سي، اولدوقجا يارارلي گيريشيم و گره كلي بير ائحتيياجدير. اساسه ن دونيادا بايراغي اولمايان تك بير ميللي حره كه ت (ميلله تله شمه+اؤز گله جه ييني بليرله مه) حره كه تي يوخدور. بيز ده ايستيثنا دئييليك. بؤلگه ميزده جه ره يان ائده ن بوتون ميللي حره كه تله ر فيليسطين، قاراباغ ائرمه نيله ري، ايران، عراق و توركييه كوردله ري، چئچه نله ر، اوسئتين، آبخاز، قوزئي قيبريس توركله ري، چين اويغور و تيبئتليله ري، ... هاميسي ميللي موجاديله له ري سيراسيندا، ميللي بايراق گره ييني دويموشلاردير. ميللي بايراغي منيمسه مه، اونلارين دئوله تله شمه سينده ن سونرايا دا خاص اولان بير اولاي دئييلدير. گونئي آزه ربايجان و ايران`ين باشقا بؤلگه له رينده ياشايان تورك خالقي و ميللي موجاديله سي دونيادا باشقا خالق و ميللي موجاديله له ر كيميدير و بايراقلانماسي، اونون ميلله تله شمه سي و ميللي موجاديله سينين سيياسيله شمه سينين، اولقونلاشماسينين گره ييدير. گونئي بايراقلانماسينا قارشي چيخماق، بؤيويه ن بير اوشاغين بؤيومه سينه قارشي چيخماق كيمي دوغانين ديكته ائتدييي ائوريم و گليشمه يه قارشي چيخماقدير.

بوگون گونئي آزه ربايجان حتتا گونئي ايراندا اؤنه ريله ن بايراقلار، بو ميلله تله شمه و "اؤز"ون بيچيمله نمه سي و بو "اؤز"ه بيلينجله نمه نين سونوجودور. بو بايراقلاري اؤنه ره نله ر، هاميسي گونئيده ن و حره كه تين ايچينده ن چيخميش اينسانلاردير. ائوريمله و سوره ج ايچينده ن چيخان بايراق، ايشته بئله اولار. بايراغين اورتايا چيخماسي اوچون باشقا بير ائوريم، باشقا بير سوره جين بكله نمه سي منطيقلي دئييلدير. سوره ج ده، ائوريم ده، شو آندا ايچينده اولدوغوموز سوره ج و ائوريمدير. بو سوره جين سونوندا اؤنه ريله ن بايراقلاردان بيري، ائوريليب سيوريله جه ك و تثبيت ائديله جه كدير، بوتون ميللي حره كه تله رده اولدوغو كيمي.

البه تته بايراق سورونو ايله ايلگيلي تله سمه يه گره ك يوخدور. بيز بايراق سورونو و گره كسينيمينين نئجه و هانسي سوره جده چؤزوله جه ييني داها دا و آيرينتيلاري ايله و هر طره فلي تارتيشماليييق. بو قونودا ايله ري سوروله ن دوشونجه له رين هاميسي، اوزه رينده دورولماسي گره كه ن فيكير و اؤنه ريله ردير.


گرچه يه هو!!!

فتواي مرجع شيعه فارس و رهبر معنوي جنبش سبز خلق فارس، آيت الله منتظري در دفاع از برخي از حقوق زباني و ملي ملت ترك و نامه تشكر و تقدير كانون دمكراسي آزربايجان از ايشان

منيم قيسسا بير نئچه نوتوم- مئهران باهارلي

١-سورولان سورولار و تشه ككور مكتوبو، سون دره جه گؤزه ل بيره ر مكتوبدورلار. اونلاري حاضيرلايانلاري ان ايچده نليكله قوتلاييرام.

٢-بيز "آيت الله منتظري" فتواسيني، چوخلو باشقا اولايلار كيمي، گره كلي شكيلده ده يه رله نديره بيلمه ديك. كوردله رين بئله بير اولايي اولسايدي، قوشقوسوز ايندي اونو نه تك ايران ايچينده بلكه بوتون دونيادا باشاريلي بير بيچيمده و تبليغات اوچون قوللانميشديلار.

٣-"آيت الله منتظري" اؤز فتواسيندا "تورك" خالقي، تورك ديلي و كيملييي و حاقلارينا توخونموشدور. بو، اولدوقجا دوغرو و اؤنه ملي بير ياخلاشيمدير. او، اؤز موخاطه بيني ايران`ين هر يئرينه سپه له نميش تورك ميلله تي اولاراق سئچميشدير و ايراندا ياشايان تورك ميلله تيني، بؤلگه و يا لهجه يه گؤره بؤلمه كده ن اوزاق دورمايا چاليشميشدير.

٤-اوزوله ره ك بير سيرا دار گؤروشلو سيياسي فععاللار، ايراندا ياشايان بوتون تورك خالقيني ايلگيله نديره ن بو گؤزه ل و ميللي اولايي، مساله ني آزه ربايجانچيليغا و دولاييسي ايله بؤلگه چيليك-لهجه چيليييه چكمه كله چيركينله شديرمه يه قالخيشميشلاردير.

٥-تشه ككور مكتوبوندا اؤزه لليكله منتظري`نين "آذري" دئييل "تورك" ميللي آديني ايشله تمه سيني خاطيرلاتماق، چوخ يئرينده بير داورانيش ايدي. منجه منتظري`نين قوندارما "آذري" دئوله ت آديني و داها دا قوندارما اولان "آذربايجان ميلله تي" آديني ايشله تمه مه سي، و بونلارين يئرينه گرچه كله ره اوياراق "تورك" آديني ايشله تمه سي، باشقا فارس گوجله ر آراسيندا دا يانقي تاپاجاقدير.

٦-تشه ككور مكتوبوندا كروبي`نين خاطيرلاديلماسينا چوخ سئوينديم. بيز ميلله ت اولاراق بيزه دوستجا باخان هر كسه دوست اليميزي اوزاتمالي و اونا آرخا چيخماليييق. بيزي و حاقلاريميزي تانيمايانلار دا بوشونا بيزده ن اونلاري دسته كله مه گؤزله نتيسي ايچينده اولماماليديرلار.

٧-منجه آيريجا سايين كروبي`يه ده خطابه ن بير تشه ككور مكتوبو يازيلسا يئري واردير.
-------------------------------------------------

سوال :

با سلام و درود فراوان خدمت مرجع عاليقدر. حقير افتخار تقليد از حضرتعالى را دارد. اينجانب سوالى از شما دارم كه مىخواستم نظرتان را جويا شوم .

حضرت آيت الله در مقابل ستم كمتر سكوت اختيار كرده و اكثرا با موضع گيرى صريح و محكوم كردنش ، سعى در جلوگيرى از ادامه آن مىنمايند. نظير اتفاقات اين سه ماه اخير كه حتى با ارائه راه حل سعى در اصلاح امور و بيرون رفتن از بحران مىنمايند. اما حضرتعالى در مورد بعضى ستم ها كم لطفى كرده و از مقابل آن بنا به دلايلى با بى توجهى عبور مىكنيد.

حضرت آيت الله العظمى منتظرى !

در ايران اسلامى حدود 30 ميليون ترك زبان زندگى مىكنند اما متأسفانه از ابتدايى ترين حق خود كه تحصيل به زبان مادرى است محرومند. شخصيت هاى سياسى و حتى فرهنگى با سرمايه گذارى هاى كلان سعى در از بين بردن هويت تركى آذربايجانى ما نموده و خواهان تغيير زبان ما به زبان فارسى هستند. اين گروه همچون عارف قزوينى اعتقاد دارند كه زبان تركها را بايد از قفا كشيد. اجدادمان در كتابها و تلويزيون وحشى معرفى مىگردند و مردم امروزى آذربايجان مشتى آدم نادان كه بويى از تمدن نديده اند. به كودكان فشار مىآورند تا زبان مادريشان را كه زبان اقوام وحشى است فراموش كنند و به فارسى كه زبان برترين نژاد ساكن در ايران است تكلم كنند. حقير چند وقت پيش مقاله اى خواندم كه ادعا داشت بيشترين ميزان ترك تحصيل در دو استان كردستان و آذربايجان مىباشد و دليل آن تحصيل اجبارى به زبان فارسى است . تعداد بسيار زيادى از دانشجويان هويت طلب از تحصيل محروم شده و گروهى نيز در زندان و تبعيد به سر مىبرند...

سوالم از شما اين است كه آيا شما نيز قائل به برترى نژادى و زبانى فارسى زبانان هستيد؟ شما نيز اعتقاد داريد زبان تركها را بايستى از بين برد؟ آيا اعتقاد به ستاندن هويت تركى ما و ساختن هويت جديد براى ما داريد؟ آيا معتقديد هيچ تركى حق تحصيل به زبان مادرى اش را ندارد و بايستى حكومت جلوى نشر كتاب و روزنامه و مجله به تركى را بگيرد؟

و سوال آخرم آيا از اين ستمى كه بر ما مىرود اطلاع داريد؟

با آرزوى طول عمر با عزت براى شما

-------------------------------------------------
جواب :

بسمه تعالى

با سلام و تحيت و تقدير از احقاق حق برادران و خواهران ترك زبان

در ماده پانزده قانون اساسى آمده است : "... استفاده از زبانهاى محلى و قومى در مطبوعات و رسانه هاى گروهى و تدريس ادبيات آنها در مدارس ، در كنار زبان فارسى آزاد است ."
و در ماده نوزدهم آمده : "مردم ايران از هر قوم و قبيله اى كه باشند از حقوق مساوى برخوردارند و رنگ ، نژاد، زبان و مانند اينها سبب امتياز نخواهد شد."

بنابراين هيچ كس حق ندارد زبان و نژاد را سبب برترى بداند، و يا معتقد باشد كه زبان و هويت تركى در ايران از بين برود و يا تركها به زبان مادرى تحصيل ننمايند; و يا حكومت بتواند جلو نشر كتاب ، روزنامه و مجله تركى را بگيرد.

بجاست شما برادران و خواهران ترك ، حقوق قانونى و شرعى خود را پيگيرى نماييد و از مجارى قانونى و توسط نمايندگان خود در مجلس شوراى اسلامى و نيز علما و معتمدين خود آن را تعقيب نماييد. و مسئولين مربوطه بايد مطابق قانون اساسى حقوق شما را تأمين نمايند.

ان شاء الله موفق باشيد.

1388/7/26

-------------------------------------------------
نامه تشکر و تقدیر کانون دمکراسی آذربایجان از آیت الله العظمی منتظری

محضر مبارک حضرت آیت الله العظمی حسینعلی منتظری – دامت افاضاته

با سلام و آرزوی سلامتی برای حضرتعالی ، اجازه میخواهیم به مناسبت آرا و فتاوی راه گشا و روشنگرانهتان در ماه های گذشته در دفاع از مردم و نقد استبداد و خود رایی، به ویژه رای و فتوای اخیرتان در حمایت از فرهنگ و هویت ترکی و حرمت تلاش برای تضعیف و تحدید آن ، مراتب تشکر و سپاس خویش را ابراز داشته و مواردی را با شما در میان بگذاریم.

- فتوای اخیر جنابعالی در حمایت از حقوق زبانی و فرهنگی ترکان در ایران بی شک نقطه عطفی در تلاشهای حق جویانه و عدالت خواهانه شما می باشد که در حافظه مردم ما ماندگار خواهد گردید.

- نگاه جامع به گرایشهای مختلف خواهان تغییر و تحول شرط لازم توفیق هر حرکتی در ایران میباشد در همین راستا ، درک واقع گرایانه رهبری مذهبی جنبش دمکراسیخواهی از مطالبات فرهنگی ترکان را نشانه هوشمندی آن ارزیابی نموده و از آن استقبال میکنیم هر چند باور داریم که این توجه دیر هنگام و ناکافی می باشد.

- تاکید جنابعالی بر واقعیت " زبان و هویت ترکی " و حمایت از " حق تحصیل به زبان ترکی " و انتشار کتب و نشریات به این زبان و پرهیز از بهکارگیری ادبیات و الفاظ مجعول و پهلوی ساخته " آذری و زبان آذری " ، از سویی نشانگر دانش، آگاهی و صداقت شما و احترام واقعی به مردم آذربایجان و هویت آنهاست - که موجب امتنان دوچندان است- از سوی دیگر نیز شکست پروژههای تبلیغاتی طرفداران یکسانسازی و جاعلان واقعیات بدیهی زبان، فرهنگ و کیستی مردمیست که بخش عظیمی از سرمایه فرهنگی ایران را تشکیل می دهد.

-نحوه مواجهه رسانه های فارسی زبان (سایتها و رادیو و تلویزیونهای فارسی ) با این فتوای تاریخی و استراتژیک قابل تامل و تا اندازه ای نگران کننده می باشد. نکات زیر در این زمینه قابل ذکر میباشد :

الف- در حالیکه نظرات و دیدگاههای جنابعالی در چند سال گذشته و به ویژه در ماههای اخیر مورد توجه عموم رسانه ها بوده و حتی این رسانه ها در انعکاس و انتشار نظرات شما گوی سبقت از هم میربایند ، لیکن همین رسانه ها نظر اخیرتان در حرمت تلاش برای تضعیف و از بین بردن زبان و هویت ترکی را با سکوت برگزار کرده و از نشر آن سرباز زدند و در اصل به سانسور این دیدگاه جنابعالی پرداختند ، این برخورد انحصارگرایانه و ابزارانگارانه با نظرات مرجعیت دینی یادآور رفتار معمول روزنامه کیهان و خبرگزاری فارس و سایر رسانههای حکومتی با آرا مراجع و علما میباشد.

ب- سانسور دیدگاه تکثرگرا ، وحدتخواه و حقمحورانه شما در حمایت از حقوق فرهنگی ترکان از سوی دیگر نشانه حضور گرایشهای ترکستیز در رسانههای ایران است و یا در نگاهی کاملا خوشبینانه خبر از کوتهبینی و ناپختگی مدیران این رسانه ها و نداشتن درک صحیح از مطالبات بخش بزرگی از مردم ایران و تحلیل نادرست از شرایط است که باز نگران کننده میباشد.

-حضرت آیت الله مستحضر هستند که درخواست حق تحصیل به زبان مادری ، حمایت از فرهنگ بومی ترکی در مناطق ترک نشین ایران و برگزاری آیینها و مناسبتهای ملی و اعتراض به تضییع حقوق فرهنگی به برخوردهای شدید امنیتی و قضایی ، سرکوب خیابانی و بازداشتهای فلهای منتهی شده و در دانشگاهها منجر به محرومیت دانشجویان از تحصیل میگردد ، هم اکنون نیز دهها نفر از علاقه مندان و حامیان زبان و فرهنگ ترکی و معترضان به تحقیر مردم به حکم دادگاههای فرمایشی و ناعادلانه زندانی یا تبعید گشتهاند که از میان آنهای آقای سعید متینپور با جسم بیمار در حال سپری کردن حکم ناعادلانه هشت سال حبس تعزیری میباشد.

- حضرت آیتالله !

خانواده این افراد و عموم فعالان فرهنگی و سیاسی آذربایجان از مرجعیت آگاه دینی به ویژه شخص حضرتعالی انتظار دارند که مسائل و مشکلات آنها را- که از توجه رسانهها هم محرومند- هم در کنار سایر زندانیان مظلوم و بیدفاع مرکز و دیگر نقاط کشور مورد توجه و عنایت قرار دهید.

- حوادث و اعتراضات گسترده بعد از انتخابات رفتارهای متفاوت و جداگانه مرکز-پیرامون را به صورتی آشکار به نمایش گذاشت، در کنار عوامل گوناگون وجود چنین شکاف و فاصلهای ، بیاعتنایی رهبران مذهبی- سیاسی و نخبگان مرکز نسبت به پیرامون و مطالبات اقوام و ملل و تبعیض و سانسور رسانه ای قابل ذکر است .

- مطمئن هستیم که پس از تعامل مثبت جناب آقای کروبی با مطالبات فرهنگی ترکان و مردم آذربایجان در برنامه انتخاباتی، فتوای اخیر حضرتعالی گام مهم دیگریست که در صورت تداوم و تعمیق این رویه به اعتمادآفرینی و وحدت عمل همه نیروهای آزادیخواه سطح کشور منجر خواهد شد که لازمه هرگونه تغییر و تحولی وحدت عمل و هماهنگی همه گرایشهای دمکرات است.

از اینرو جا دارد که مجددا مراتب سپاس و ستایش خویش را به نگرش واقع بینانه ، حق مدار و وحدتآفرین جنابعالی اعلام نموده و سایر رهبران مذهبی، روشنفکران و احزاب و گروههای دمکراسی خواه را به تاسی از نظرات شما در این مورد دعوت کنیم.

با سپاس فراوان

کانون دمکراسی آذربایجان

6/8/1388

باز هم ملت جعلي آذربايجان، اعتراض به تيتر خبر آيت الله منتظري به نقل از ساوالان سسي

مئهران باهارلي

در سايت اخبار روز خبري درج شده كه به خواننده همچو فكري را القا مي كند كه گويا آيت الله منتظري در جواب عده اي آذربايجاني، خواستار رعايت حقوق مدني و فرهنگي آذربايجانيها شده است. تيتر خبر مي گويد كه "حقوق ملی و مدنی آذربایجانی ها باید رعایت شود-پاسخ آیت آلله منتظری به پرسش های جمعی از فعالان آذربایجانی".
http://www.akhbar-rooz.com/news.jsp?essayId=24701

تيتر اين خبر جعلي است و مي بايد اصلاح شود. پاسخ آيت منتظري ربطي به آزربايجانيها ندارد، مربوط به تركها - چه ساكن در آزربايجان و چه خارج آن- است. در پاسخ آيت الله منتظري كلمه اي در باره "آذربايجانيها" وجود ندارد. در اين پاسخ از تركها، زبان تركي، هويت تركي و ... سخن گفته مي شود و موضوع و مخاطب آن نه آزربايجانيها، بلكه تركها هستند.

آزربايجاني نام يك ملت و يا گروه ملي نيست. مجموعه افرادي است كه در منطقه اي به نام آزربايجان و يا كشور آزربايجان ساكنند و يا به اين دو منسوبند، اين افراد مي توانند داراي مليتهاي گوناگون مانند ترك، فارس، كرد، تالش، تات، ارمني، آسوري و .... باشند، چنانچه هستند.

همه مي دانند در ايران بخش اعظم آزربايجانيها ترك اند و همينطور بخش اعظم تركها آزربايجاني. اما در ايران نه همه آزربايجانيها ترك اند و نه همه تركها آزربايجاني.

من نمي دانم مسئول اين تحريف و جعل كيست، اخبار روز و يا سايت ساوالان سسي. هرچند با گردشي در سايت ساوالان سسي معلوم مي شود كه مديران و مسئولين اين سايت در تمام گزارشات و اخبارشان به طور اصولي، "ترك" را با "آذربايجاني" عوض مي كنند.
http://www.savalansesi.com

اين رفتار، به لحاظ مفهومي نادرست است. زيرا آزربايجاني نام مليت و يا گروه ملي نيست، ترك نام گروهي ملي و مليتي در ايران است و اين دو با هم يكي نيستند. از اينرو "آزربايجاني" و "ترك" را نمي توان هم معني و مترادف شمرد ويا به جاي يكديگر بكار برد.

جايگزين كردن نام آذربايجاني به جاي نام ترك، براي نخستين بار توسط دولت شوروي انجام گرفت و دسيسه استعماري دولت روسيه در جمهوري آزربايجان براي تركي زدائي از هويت ملي تركان اين كشور بود. شايسته نيست كه مدافعين برابري و حقوق ملت ترك در ايران مبلغ سياستهاي استعماري دولتي خارجي براي محو هويت ملي ملت خويش گردند.

اين رفتار به لحاظ مسائل حقوق بشري نيز مساله دار است. آزربايجاني ناميدن يك گروه ملي ساكن در آزربايجان (تركها) و اختصاص دادن آزربايجاني بودن به تركها، به معني نفي آزربايجاني بودن گروههاي ملي ديگر ساكن در آزربايجان و يا آزربايجاني غليظتر بودن تركها و آزربايجاني رقيقتر بودن غيرتركهاي آزربايجان است و اين رفتاري شونيستي است.

علاوه بر آن در يك جامعه چند مليتي (مانند آزربايجان)، گروه غالب ملي (يعني تركها) را با نامي كه به همه گروههاي ملي آن جامعه تعلق دارد (آزربايجاني) ناميدن، رفتاري نژادپرستانه است. كاربرد نام "آزربايجاني" به جاي نام ملي "ترك"ها و اختصاص دادن اين نام بدانها، به اندازه كاربرد نام "ايراني" به جاي نام ملي "فارس"ها و يا "عراقي" به جاي نام ملي "عرب"هاي عراق، كاري مهمل و مضحك است.

اينكه چرا بخشي از فعالين سياسي و حقوق بشري ترك كه نام ملي خود را به اشتباه آزربايجاني گمان مي كنند، به اين درجه با نام ملت خود مسئله دار شده اند و يا به اين شدت از آن خوف و واهمه دارند، مساله اي در خور بررسي است. اما فعالان حقوق بشري مي بايد قطعا از رفتارهاي شونيستي و نژادپرستانه بر حذر باشند. و اقلا در نشر اخبار، رعايت امانت را كرده و از تحريف آنها و يا جعل خبرهاي كذب دوري نمايند.

اولين حق تركها- چه ساكن آزربايجان و چه خارج آن- حق ناميده شدن به نام ملي خودشان ترك و احترام همه به نام ملي وي و دوري از هوس تغيير و تبديل آن است. اين حقيقت را در درجه اول، فعالان حقوق بشري ترك مي بايد آويزه گوش خود سازند و فعاليت حقوق بشري خود را با احترام گذاردن به نام ملي ملت ترك ساكن در آزربايجان و سراسر ايران آغاز كنند. كساني كه حتي به نام ملي گروه ملي خود احترام نمي گذارند و يا از آن آگاه نيستند، چگونه مي توانند از ديگر حقوق ملي آن گروه ملي حمايت كنند و يا از ديگران همچو انتظاري داشته باشند و به امر آگاه سازي در اين امور اشتغال ورزند؟ از اين زاويه، آيت الله منتظري كه در پاسخ خود، نام ملت ترك را همانگونه كه است يعني ترك ذكر كرده ، به مراتبط از فعالين حقوق بشر "آذربايجاني" مذكور آگاه تر، مترقي تر و دمكراتتر است.

علاوه بر آن اكنون كه مبارزه تركان ساكن در ايران، به عنوان يك ملت و گروه ملي براي احقاق حقوق ملي خود در جريان است و نامه آيت الله منتظري نيز نمونه اي از انعكاس مثبت و مقبوليت آن در ميان نخبگان فارس مي باشد، مطرح كردن بحث آزربايجاني و خراساني و قشقائي، ... در اين مقطع رفتاري كاملا انحرافي است و در راستاي تجزيه و شقه شقه كردن ملت ترك ساكن در ايران بر اساس لهجه و جغرافيا و قبيله و ... است و فقط به نفع نيروهاي سركوب و سياست انكار و امحا مي باشد. فعالان سياسي ترك مي بايد با دوري از سطحي نگري و يا حداقل با پيروي از قواعد منطق فرمال از آلت دست شدن اينگونه سياستهاي ضدملي بپرهيزند.

ما بارها دولت ايران و قوميتگرايان افراطي فارس را دعوت كرده ايم كه پيام شعار "هاراي هاراي من توركه م" را بشنوند و از سوداي تبديل ملت "ترك" به "آذري" و تجزيه آن به قومچه هاي جغرافيائي و لهجه اي و قبيله اي دست بردارند. به نظر مي رسد اكنون نيز مي بايست روي خود را به برخي از فعالان سياسي و حقوق بشري ترك كرده و آنان را دعوت كنيم كه پيام شعار "هاراي هاراي من تركه م" را بشنوند و از سوداي تبديل ملت "ترك" به "آذربايجاني" و تجزيه آن به ملتك و قومچه هاي جغرافيائي و لهجه اي و قبيله اي دست بردارند.
-----------------------------------

در پاسخ به علوی: هیچ کس حق دروغپراکنی را ندارد


:علوی گرامی

۱- این سوالها را عده ای از ترکها پرسیده اند. من نمی دانم شما از کجا متوجه شده اید که اینها ترکهای ساکن در آزربایجان بوده اند و نه مثلا تهران و یا خراسان و یا اصفهان.

۲-حتی اگر سوال کنندگان از ترکان ساکن در آزربایجان باشند، این ملیت آنها را از ترک به ملیت جعلی و من در آوردی آزربایجانی تغییر نمی دهد، همانگونه که سکونت آنها در ایران و یا خاورمیانه و یا آسیا، ملیت آنها را از ترک به ملیت جعلی ایرانی، ملت خاورمیانه و یا ملت آسیا تغییر نمی دهد.

۳-فرموده اید اگر انتقادی دارم به تشکیل سازمانی اقدام کنم! من شدیدا به شما توصیه می کنم به جای پرخاش به منتقدین و عصبی شدن و توصیه های بی ربط و مضحک به دیگران، بروید و کمی در باره اصول انتقاد مدنی مطالعه کنید تا یاد بگیرید که بهترین کار هنگام داشتن انتقاد، انتقاد کردن است. همچنین شاید متوجه شوید که در نظامات مدنی و نزد انسانهای مدنی، انتقدات منطقی و متمدنانه، بی ثمر نیست. حالا چه ثمری ممکن است داشته باشد، لطف کنید اینرا هم خودتان بخوانید و یاد بگیرید. وانگاه انتقاد من در باره فعاليتهاي حقوق بشري ايشان نيست، بكله در عرصه فعاليت غيرحقوق بشري ايشان است كه در آن مرتكب اشتباهات اساسي شده اند، مانند تغيير نام يك ملت.

۴-نام ملی ترکان ساکن در ایران ترک است، آزربایجانی نیست. در این مورد فرقی بین دولت ایران که نام قسمتی از این ملت را به آزری و برخی از فعالان نادان و ناآگاه که نام قسمتی از آنرا به آزربایجانی تغییر داده اند نیست. از اين منظر، هر دو دشمن هویت و حقوق ملی ملت ترک اند و هر دو نیز با روشهای مناسب مورد نقد و اعتراض قرار می گیرند و خواهند گرفت.

۵-کسانی که خواهان فعالیت عملی و یا غیر عملی در باره حقوق بشری و سیاسی ملت ترک در ایرانند، اول باید بروند نام این ملت را یادبگیرند. و بعد هم به جای گیر دادن به نام ملت ترک، از حقوق ملی و انسانی ترکان دفاع کنند، يعني با كار اصلي خود مشغول باشند. و الا این کارهای نادرست، جنبه مثبت فعالیتهای اینگونه فعالان را هم بی معنی می سازد.

مگر دولت ایران کم بود که حالا دسته ای ناآگاه به اسم فعالان سیاسی و حقوق بشری پیدا شده اند که میخواهند نام ملت ترک را با جعلیاتی و موهوماتی مانند ملت آزربایجان عوض کنند؟

۶-به فرض محال اگر نام ملت ترک ساکن در آزربایجان، آزربایجانی هم باشد مساله فرقی نمی کند. آیت الله منتظری در جوابیه خود کوچکترین اشاره ای به این ملت خیالی آزربایجان ندارد و بنابراین این تیتر که به ایشان انتساب داده شده (حقوق ملی و مدنی آذربایجانی ها باید رعایت شود) کذب محض و دروغ فاحش است. آيت الله منتظري خواستار رعايت حقوق تركها شده اند و نه آزربايجانيها.

هیچ فعال سیاسی و حقوق بشری، شامل فعالان سیاسی و حقوق بشری تركي از امتیاز جعل و تحریف و دروغپردازی برخوردار نیستند. اقدام کسانی که به این دروغ پراکنی و تحریف دست زده اند نيز غیرقابل قبول و مستحق محکوم نمودن با صریحترین زبان ممکنه است.

۷-اگر شما معتقد به وجود ملتی بنام آزربایجان هستید بروید با همفکرانتان اقدام به خلق ملتی جدید به نام آزربایجان از ترکان ساکن در ایران و ... بکنید. اما ملت ترک ساکن در ایران و آزربایجان کوچکترین نیتی برای تغییر نام ملی خود از ترک به آزری، آزربایجانی و یا هیچ چیز دیگري كه ممكن است به ذهن عده اي فعال سياسي خطور كند ندارد.

۱۷۶٣۲ - تاریخ انتشار : ۷ آبان ۱٣٨٨

-------------------------------------
از : علوی
عنوان : ترکی آذربایجانی یک واقعیت
ما ترک آذربایجانی هستیم وزبانمان ترکی است.منظور از ترکی آذربایجانی اعلام این مفهوم است که ما ترک قرقیز یا قزاق یا اویغور و ... نیستیم و ترکی که به آن تکلم می کنیم ترکی آذربایجانی است.
این سوال را هم آذربایجانیها پرسیده اند پس ... .
آقای بهاری اگر انتقادی به این فعالین دارید خودتان سازمانی حقوق بشری تشکیل دهید و به جای اعتراضهای بی ثمر فعالیتهای عملی را شروع کنید.
۱۷۶۲۱ - تاریخ انتشار : ۷ آبان ۱٣٨٨

توركييه`نين ائرمه ني و كورد آچيليملاري ايله آزه ربايجان و يهودي قاپانيملاري
و
بونلارين گونئي و قوزئي آزه ربايجان اوزه رينده كي ائتگيله ري


مئهران باهارلي

يئيگون-٢٣ اكيم-٢٠٠٩
(جمعه، ٢٣ اكتبر)

سؤزوموز

سون دؤنه مده توركييه`ده ياشايان ائتنيك قوروپلار (روم، عره ب، كورد و ائرمه ني) و بونلارين اوزانتيسي اولان قونشولاري (قيبريس-يونانيستان، سورييه-عراق، عراق كوردوستاني اؤزه رك دئوله تي، ائرمه نيستان) ايله سورونلاري چؤزمه يه يؤنه ليك جيددي و باشاريلي گيريشيم -آچيليملارين ياپيلديغينا تانيق اولماقداييق. عئيني حالدا توركييه و بؤلگه نين ايكي اؤنه ملي اؤلكه سي اولان آزه ربايجان ايله ايسراييل ايليشگيله رينده سويوقلوق-قاپانيم ياشانماقدادير. توركييه تاريخينده دؤنوم نؤقطه سي ساييلان بو آچيليم و قاپانيملار، آنيلان ائتنيك قوروپلار و اؤلكه له ر ديشيندا بوتون بؤلگه ني ائتگيله مه گيزيلينه (پوتانسييئلينه) ده صاحيبدير. گونئي آزه ربايجان و ايراندا ياشايان تورك خالقي دا ايسته ر ايسته مه ز بو تاريخي اولايلاردان اولوملو و يا اولومسوز يؤنده ائتگيله نه جه كدير.

توركييه`ده ائتنيك آچيليملار، اؤزه لليكله كورد و ائرمه ني آچيليملاري، قيسسا وعده ده بعضي آچيلاردان ايراندا ياشايان تورك خالقي و گونئي آزه ربايجان`ين خئيرينه اولمايابيلير. آنجاق بو آچيليملارين اوزون وعده ده گونئي آزه ربايجان و ايراندا ياشايان تورك خالقي اوزه رينده نه كيمي ائتگيله ري اولابيله جه يي، آيرينتيلاري ايله تارتيشيلمالي و اينجه له نمه ليدير. من توركييه`نين ائتنيك-قونشو (ائرمه ني، كورد، روم و عره ب) آچيليملارينين اوزون وعده ده بير چوخ يؤنده ن گونئي آزه ربايجان و ايراندا ياشايان تورك خالقينين خئيرينه اولاجاغينا اينانيرام. توركييه حؤكومه تي -آكپ`نين آنتي يهودي اه ييليميني ايسه بؤلگه ايله بيرليكده گونئي آزه ربايجان و ايراندا ياشايان تورك خالقي اوچون تهلوكه اولاراق قبول ائديره م. آشاغيدا سؤزو گئده ن آچيليم و قاپانيملارين بير سيرا ائتگي و يانقيسي حاققيندا دوشونجه له ريمي، ايران و گونئي آزه ربايجان`ا وورقو ياپاراق سيرالاميشام:

توركييه آچيسيندان

١-توركييه`نين ائرمه ني آچيليمي، بو اؤلكه نين ميللي چيخارلاري دوغرولتوسوندادير، توركييه-ائرمه نيستان ايليشگيله رينين نورماللاشديريلماسي ايسه هر ايكي طره فين يارارينادير. آنجاق بو ياخينلاشمادان توركييه`نين قازانجلاري داها چوخدور:

الف- آنلاشمالار سونوجوندا ائرمه نيستان، ايندييه ده ك تانيماقدا ديره ندييي توركييه`نين سينيرلاريني، رسمي اولاراق تانيماق زوروندا قالميشدير. بو، باشلي باشينا توركييه ديپلوماسيسي اوچون اؤنه ملي بير باشاريدير. اوسته ليك ائرمه نيستان، ائرمه نيله رين ميللي داعوا سايديقلاري سوي قيريم ايدديعاسيني توركييه يه قبول ائتديرمه ده ن، بو اؤلكه نين سينيرلاريني تانيميشدير. بو دا توركييه نين باشقا بير باشاريسيدير بو سوره ج سونوندا ائرمه نيستان سوي قيريم ايدديعاسينا باسديرماق اوچون الينده توتدوغو اؤنه ملي بير كارتي –توركييه`نين سينيرلاريني تانيماماني- الده ن وئرميشدير.

پ-توركييه باشلاتديغي ائرمه ني آچيليمي ايله، ائرمه نيله ر آراسيندا ايكي تيره ليك ياراديب، ائرمه نيستان ايله ائرمه ني ديياسپوراسيني قارشي قارشييا گتيره بيلميشدير. ائرمه نيله رين ايكييه بؤلونمه سي ايله مانئورا يئته نه يي آرتميش اولان توركييه`نين، بوندان سونرا ايسته ديكله ريني الده ائتمه سي، چوخ داها آسانلاشاجاقدير.

ج-توركييه، ائرمه ني يول خريطه سي و آنلاشمالاري سوره جينده، ائرمه نيستان`ي سوي قيريمي آراشديرما اورتاق كوميسييونون قورولماسينا بويون اه يمه يه مجبور ائتميشدير. ائرمه نيله رين قيرميزي چيزگيسي ساييلان، ايندييه ده ك تارتيشماسينا بيله ياناشماديقلاري بو قونونون ائرمه نيستانلا تارتيشمايا آچيلماسي، توركييه ديپلوماسيسينين تاريخي بير باشاريسي اولاراق گؤرولمه ليدير.

د-توركييه`نين ائرمه ني يول خريطه سي مانئوراسي، اوباما`ني بو ايل "سوي قيريم" پيلانيندان واز گئچمه يه زورلاميشدير. بؤيوك اولاسيليقلا بوندان سونرا دا سوي قيريم تاساريسينين كونقرئس طره فينده ن قبول ائديلمه سي، قونو ائرمه نيستان-توركييه`نين اورتاق كوميسيونوندا اوزون بير سوره اينجه له نه جه يينده ن دولاي، مومكون اولماياجاقدير.

٢-توركييه`نين باشلاتديغي ائتنيك-قونشو آچيليملاري، بو اؤلكه نين آوروپا بيرلييي يولوندا بولونان باشقا بير انگله لي اورتادان قالديراجاقدير. ايچه ريده ائتنيك سورونو اولمايان و قونشولاري ايله صيفير سورونلو اولان توركييه، داها دئموكراتيكله شه جه كدير. آوروپا دئوله تله رينين ايسه داها دئموكراتيكله شه ن بير توركييه`نين اويه لييينه قارشي چيخابيلمه سي داها چتينله شه جه كدير. نئجه كي توركييه`نين قيبيريس آچيليمي، يونانيستان دئوله تيني، توركييه`نين آوروپا بيرلييي پيروژه سيني ان ايسسيجه قوللايانلار آراسينا سوخموشدور. سوره ج ايله رله ديكجه توركييه آوروپا بيرلييينه داها ياخينلاشاجاقدير.

٣-توركييه`نين آچيليملار قونوسوندا پيراقماتيك حره كه ت ائتمه سي و اؤزه لليكله توركييه-ائرمه نيستان ايليشگيله ريني سيياسي چيخارلاردان دولايي نورماللاشديرماسي، بو اؤلكه نين پان توركيسم ايدئولوژيسينده ن قوپدوغونون كسين بليرتيسيدير. ايدئولوژيله رده ن آرينميش دئوله تله رين وارليغي، بوتون بؤلگه خالقلارينين خئيرينه دير.

٤-اؤته ياندان توركييه ايسلاميستله رينين بؤلگه سيياسه تينده، فارس ايران ايسلام جومهورييه تي و فارس شيعي كؤكده ن دينچيله رله ايتتيفاق ايچينده اولدوقلاري و اونلارلا اويوملو حره كه ت ائتديكله ري بيلينه ن بير گرچه كدير. بو باغلامدا، آكپ`نين يئني ديش سيياسه تي ده (ايران`ين دئموكراتيكله شمه سينه قارشي چيخماق، احمدي نژاد`ين سئچيلمه سي، ايران`ين آتوم ائنئرژيسي سيياسه تي، ايران توركله رينه قارشي اولماسي، ائرمه نيستان، ايسراييل، عراق سورونو، عراق كورد اؤزه رك يؤنه تيمي، سورييه ايله ايتتيفاق، .... ) ايران ايسلام جومهورييه تينين ديش سيياسته تي و كؤكده ن دينچي فارس تئزله رينين توركييه طره فينده ن اويقولانمايا قويولماسيندان باشقا بير شئي دئييلدير.

آزره بايجان جومهورييه تي آچيسيندان

توركييه و ائرمه نيستان`ين ايمضالاديقلاري يول خريطه سي آنلاشماسي و ايليشگيله ريني نورماللاشديرمايا قرار وئرمه له رينين، آزه ربايجان جومهورييه تي آچيسيندان اولوملو و اولومسوز ائتگي و سونوجلاري واردير:

١-آزه ربايجان، توركييه`نين ايچ و ديش سيياسه تينده بير سيرا اويقولاماريني اؤز ميللي چيخارلارينا ترس بولابيلير، بونلارا ائعتيراض حاققي دا واردير. آنجاق اؤز گؤروشله ريني توركييه يه ايله تمه سي و يا ائعتيراضدا بولونماسي مودئرن و جيددي بير دئوله ته ياخيشير شكيل و يؤنته مده اولماليدير. بو يؤنته مين آدي، ديپلوماسيدير. آزه ربايجان توركييه`نين به يه نمه دييي سيياسه تله رينه، ياپيجي اولمايان دويقوسال و تپگيسه ل داورانيشلارلا (اؤرنه يين توركييه بايراقلاريني انديرمه كله) قارشيليق وئرمه كده ن اوزاق دورماليدير.

٢-هئچ بير باغيمسيز دئوله ت باشقا بير دئوله تله ديپلوماتيك ايليشگي قورماق و يا ايليشگيسينين دوزئييني بليرله مه ك ايسته ركه ن، اوچونجو بير دئوله تده ن ايذين آلماز و يا اونونلا دانيشماز. بو قبول ائديلميش ايلكه، توركييه- ائرمه نيستان ايليشگيله ري اوچون ده گئچه رليدير. آزه ربايجان جومهورييه تينين بو قونودا پيرينسيپال اولاراق شيكايه ت ائتمه و گيلئيله نمه حاققي و يئتگيسي بولونماماقدادير. بئله بير داورانيش، ايران`ين آزه ربايجانلا ايسراييل ايليشگيله رينه قاريشماسي قده ر قبول ائديلمه زدير.

٣-ائرمه ني يول خريطه سي و آنلاشماسي سيراسي و سونراسينداكي اولايلار، آزه ربايجان و آزه ربايجان توركله رينين توركييه ده گوجلو لوبي، ائليت، آيدينلار، مئدييا، سيياسي و خالق دسته يينه صاحيب اولماديغي گرچه ييني آچيغا چيخارميشدير. بوگون توركييه ده سيياسي قوروپلاردان بير ايكي آشيري ميلليه تچي و آنتي دئموكراسي پارتيده ن باشقا-ساغدا، سولدا و دينچي قوروپلار آراسيندا آزه ربايجان جومهورييه تيني قوللايان يوخدور. توركييه مئديياسي سانكي ائرمه ني يانليسيدير. آزه ربايجان جومهورييه تي، توركييه ده جيددي خالق و ائن.جي.او. هؤرگوتله ري دسته يينده ن–توركييه`نين دوغوسونداكي آزه ربايجان ساحه سينده بيله– يوخسوندور. گونئي آزه ربايجان داعواسي ايسه، ايلك باشدان توركييه ده هئچ كيمسه طره فينده ن دسته ك گؤرمه ز. توركييه (سيلاحلي گوجله ر، سيياسي ائليت، مئدييا، سيياسي پارتيله ر، آيدينلار، .....) ايران`ين فارس-تورك چكيشمه سينده، فارس طره في يانيندا يئر آلماقدادير. توركييه بير بوتون اولاراق، بو اؤلكه نين پان توركيست و آشيري ميللييه تچي قوروپلاري بيله، ايران`ين فئدئراللاشماسي، بؤلونمه سي و فارسلارين كونترولوندان چيخماسينا و دولاييسي ايله دئموكراتيكله شمه سينه قارشيدير.

٤-توركييه ده ائليت كسيم و مئدييانين بؤيوك بير بؤلومونون خيريسيتييانلارا قارشي بير چئشيت آشاغيليق كومپلئكسي ايچينده اولدوغو و گنه لده توركول (توركيك) خالقلارا سويوق باخديغي بيلينه ن بير گرچه كدير. بونون آزه ربايجان و آزه ربايجان توركله رينين توركييه ده اولومسوز ايماژينين يارانماسيندا رولو اولسا دا، بورادا اصيل بليرله ييجي ائتگه ن آزه ربايجان و آزه ربايجان توركله رينين اؤزو اولموشدور. دولاييسي ايله بو دورومو دوزه لتمه ك ده، آزه ربايجان و آزه ربايجان توركله رينين گؤره وي و سوروملولوغودور.

٥-آزه ربايجان جومهورييه تي ديش دونيادا ايماژيني ياخشيلاشديرماق اوچون، اؤزونه چكي دوزه ن وئرمه ليدير. اؤلكه نين ائكونوميسي چئشيتله نديريلمه لي، پئترول-قازا باغيمليليقدان قورتولماليدير. كوراپسييا و يولسوزلوقلار، روشوه ت كولتورو و عاييله حاكيمييه تينه سون وئريلمه لي؛ آوتوريتار اويقولامار، آنتي دئموكراتيك باسقيلار، يورتداشلارين اينسان حاقلارينين پوزولماسي، سيياسي پارتيله ر، اينسان حاقلاري درنه كله ري و ائن.جي.او.لارين اؤزگورجه چاليشمالاري و ايقتيداري اله شديرمه له ري اؤنونده كي انگه لل.ه ر بوسبوتون قالديريلماليدير. اؤلكه ده قادين حاقلاري و سورونلارينين يؤنه تيمي، آوروپا ايستانداردلارينا ياخينلاشديريلماليدير. پان توركيست شوعارلار (تورك دونياسينين بيرله شمه سي، توركييه ايله سوي بيرلييي، .....) دئوله ت دوزئيينده ترك ائديلمه ليدير. بئله شوعارلار، اوزو ييرمينجي يوز ايل آوروپاسينا دؤنوك اولان توركييه آيدينلاريندا سمپاتي دئييل، آنتي پاتي اويانديرما پوتانسييئلي واردير. اونون يئرينه آزه ربايجان دئوله تي، قافقاز، گونئي آزه ربايجان، ايران`ين گونئيي و قوزئي دوغوسو، توركييه`نين دوغوسو و عراق-سوريه ده ياشايان آزه ربايجان تورك دياسپوراسي ايله بو بؤلگه له رين عله وي تورك توپلولوقلارينا اوداقلانمالي، اونلارلا ايليشگي قورمالي و بيله له رينده آزه ربايجانا باغليليق دويقولاريني گليشديرمه ليدير. آزه ربايجان دئوله تي، اؤزه لليكله عراق و سورييه ده ياشايان توركله رين مساله له ريني، آزه ربايجان`ين سوروملو اولدوغو و يؤنه تدييي مساله له ره چئويرمه لدير. آزه ربايجان جومهورييه تينده، عله وي (قيزيلباش) مذهه بي دئوله تجه تانينمالي و ايران، توركييه، عراق-سورييه تورك عله ويله ريني اؤز قوروماسي آلتينا آلماليدير. عئيني اويقولاما جعفه ري مذهه بي اوچون ده ياپيلمالي و ايران، گونئي آزه ربايجان، توركييه-عراق-سورييه ده كي بوتون تورك جعفه ريله ر، ايران دئوله تي و ديني مركه زله ري كونترولوندان چيخاريلمالي و آزه ربايجان`ا باغلانماليدير. اؤلكه ده كي بوتون ائتنيك و ميللي قوروپلارين دوروموندا تمه للي ياخشيلاشديرمالار ياپيلماليدير.

٦-گونئي آزه ربايجان و ايران توركله رينين توركييه ده (و ده آورپا-آمئريكادا) جيددييه آلينماسي، سمپاتي توپلاماسي و سيياسي اولاراق دسته ك گؤره بيلمه سي، هر شئيده ن اؤنجه ايراندا ايران دئوله تي و فارس خالقينا مئيدان اوخويابيله جه ك، باغيمسيز، گوجلو خالق دسته كلي و سوردوره بيلير بير تورك ميللي و دئموكراتيك حره كه تي يارادابيلمه سينه باغليدير.

آزه ربايجان`ين يئني ايتتيفاقلار آراماسي

١-توركييه دؤوله تي، ائرمه نيستان-توركييه آنلاشماسييلا سونوجلانان يول خريطه سيني – آزه ربايجان`ين خبه ري اولمادان، اونونلا ايستيشاره ياپمادان و گيزليجه ياپميشدير. بو توتوم موتته فيقليك آنلاييشينا سيغماز. آزه ربايجان`ين راحاتسيزليغيني بيلديرمه سينده ن سونرا، توركييه اولايي بو اؤلكه ايله وار اولان ايله تيشيمسيزلييه باغلاسا دا، بو آچيقلاما اينانديريجيلي اولماقدان اوزاقدير. گرچه ك بودور كي آكپ، آزه ربايجان`ي ايستيراتئژيك موتته فيق، حتتا اؤنه ملي بير اورتاق اولاراق گؤرمه ميشدير.

٢-بو گرچه ك، ار گئج، آزه ربايجان جومهورييه تيني توركييه ايله ايليشگيله رده رئال پوليتيكايا باشلامايا مجبور ائده جه كدير. بوندان سونرا آزه ربايجان جومهورييه تي، مودئرن بير دئوله ت كيمي، سمبوليك، رومانتيك، اركه ن، عيرقچيليق چالارلاري اولابيله ن و يا تمه لسيز شوعارلار (ايكي دئوله ت، بير ميلله ت؛ تورك دونياسي؛ بؤيوك قارداش؛ ... ) ايله اوغراشماق يئرينه، يالنيز اؤز ميللي منافئعي تمه لينده گرچه كله رله اوغراشمايا و گرچه كچي داورانمايا اوز گتيرمه ليدير.

٣-توركييه –ائرمه نيستان آراسيندا ياپيلان و ياپيلماقدا اولان گيزلي گؤروشمه له ر، توركييه`نين آزه ربايجان يانينداكي ايستيراتئژيك موتته فيق قونومونون اورتادان قالخماسي ايله سونوجلانابيله ر. بو دوروم گرچه كله شدييي تقديرده، اؤزونون تكله نميش اولدوغونو فرق ائده ن آزه ربايجان`ي ينئي ايتتيفاقلار آراييشي ايچينه گيرمه يه مجبور ائده جه كدير.

٦-آكپ، ائرمه ني آچيليميني- آزه ربايجان باغلاميندا- اوزگؤزونه بولاشديرميشدير. بو بئجه ريكسيزلييين سونوجوندا آزه ربايجاندا پوسودا بكله يه ن روسييا سؤمورگه چي سيياسه تله رينين يانداشلاري و ماشالاري آكتيوله شميشدير. بونلارين آزه ربايجان`ي يئنيده ن روسييا چيزگيسي و يؤرونگه سينه سوخابيلمه له ري، جيددي بير اولاسيليقدير. بو تهلوكه لي ائحتيمال گرچه كله شيرسه، بونون باشليجا سوروملوسو توركييه دئوله تي-آكپ حؤكومه تي ساييلماليدير.

٤-آزه ربايجان`ين ياخينلاشابيله جه يي باشقا بير ايتتيفاق، تيرانس آتلانتيك ايتتيفاقدير. بوندان آماج سوموت اولاراق ايكي قورومدور: "ناتو" و "آورپا بيرلييي". آزه ربايجان`ين مومكون اولان ان قيسسا سوره ده بو ايكي بيرلييه اويه اولماسي، اونون ميللي چيخارلارينين گره ييدير. ناتو و آورپا بيرلييينه اويه بير آزه ربايجان`ين دئموكراتيك و لاييك سيياسي سيستئمي ايله سينيرلاري و تورپاق بوتونلويو داها ايستابيل اولاجاقدير و بؤلگه ده كي سيياسي چالخانتي و اويونلاردان ضره ر گؤرمه ائحتيمالي داها آزالاجاقدير. (آزه ربايجان، ناتو`نون گورجوستان`دا ياپديغي سون مانئورالارا قاتيلميشدير. روسيا`نين باسقيسي ايله قازاخيستان، مولدوا و ائرمه نيستان بو مانئورالارا قاتيلماميشلاردير. آزه ربايجان`ين آلديغي بو يئرينده و دوغرو قرار، اولدوقجا اؤنه مليدير). بوندان سونرا آزه ربايجان جومهورييه تي ناتو و آوروپا بيرلييينه قاتيلما سوره جله رينه داها جيددي ياناشمالي، اونلارا قاتيلما ايسته ييني آچيقجا بيلديرمه لي و بو ايستيراتئژيك هده في گرچه كله شديرمه ك اوچون يئيينجه اؤزونو، قوروملاري و قامو اويونو يئنيده ن يايپلانديرمالي و حاضيرلاماليدير.

٥-آزه ربايجان بؤلگه ميزده پئرييوديك اولاراق باش وئره ن كونفليكت و چاتيشمالاري، اؤرنه يين روسييا`نين گورجوستان`ا سالديريسي و يا توركييه –ائرمه نيستان گيزلي گؤروشمه و آنلاشمالاريني، يئني ايتتيفاقلار اولوشدورما – اؤرنه يين ناتو و آوروپا بيرلييينه اويه ليك، ايسراييل ايله ديپلوماتيك ايليشگيله ري ماكسيموما چيخارماق- يولوندا قوللانماليدير.

قاراباغ سورونو آچيسيندان

١-گرچه ك بودور كي قاراباغ سورونو، حتتا آزه ربايجان جومهورييه تينين تورپاق بوتونلويو، توركييه`نين چيخارلاري دوغرولتوسوندا اولسا بيله، اونون ميللي سورونو دئييلدير. توركييه باغيمسيز و مودئرن بير دئوله ت اولاراق، هر هانسي بير قونودا اؤز ميللي چيخارلاري ديشيندا حره كه ت ائتمه ك مجبورييه تينده ده دئييلدير. آزه ربايجان`ين بو گرچه يي يئيينليكله قاوراماسيندا يارار واردير. بو باغلامدا، آزه ربايجان`ين توركييه ده ن بكله دييي گؤزله نتيله رين چوخو دا آنلاشيلمازدير.

٢-سوي قيريم ايدديعاسي و تورپاق طله بي ائرمه نيستان`ين توركييه ايله اولان چوخ داللي سورونلاريندان تكجه ايكيسيدر. توركييه`نين ١٩٩٣ده سينيرلاريني ائرمه نيستانا قاپاتماسي، ائرمه نيله ري بو قونلاردا توركييه ايله گؤروشمه ك اوچون ميزين آرخاسينا اوتورتماق، اونو ائوجيلله شديرمه ك آماجي ايله منيمسه دييي باسقي آراجي ايدي، قاراباغ بورادا نده ن دئييل، بير باهانا ايدي. بو تاكتيك باشاري ايله سونوجلانميش و ائرمه نيستان بوگون توركييه ايله ماسايا اوتورموشدور. بوندان سونرا سينيرلارين قاپالي قالماسينين توركييه آچيسيندان بير آنلامي يوخدور. اؤته ياندان توركييه`نين سينيرلاريني ائرمه نيستانا قاپاتماسي، او دؤنه مين قوشوللارينا گؤره آزه ربايجان`ا سونولموش اك بير فورصه ت ايدي. آنجاق آزه ربايجان بونون سونسوزا دك داوام ائتمه يه جه ييني بيلمه لي ايدي. آزه ربايجان دئوله تي بو آلتين فورصه تي ياخشيجا و يئيينليكله ده يه رله نديره نمه ميشدير. بورادا قينانماسي گره كه ن بيريسي وار ايسه، او دا آزه ربايجان طره فيدير.

٣-توركييه`نين دانماسينا رغمه ن، قاراباغ سورونون چؤزومو، توركييه-ائرمه نيستان ايليشگيله رينين نورماللاشديريلماسينين قوشولو دئييلدير. آنجاق، توركييه-ائرمه نيستان ايليشگيله رينين نورماللاشماسي، قاراباغ سورونونون چؤزوم چابالاريني قيپيريدادابيلير. بو قيپيردامالار لوزومه ن اولوملو يؤنده اولمايابيلير، حتتا بؤيوك بير اولاسيليقلا اولومسوز يؤنده اولاجاقدير. توركييه`نين اينديكي سينيرلاريني قبول ائتمه يه زورلانان و بو اؤلكه ده ن تورپاق آلما دوشله ري سونا اره ن ائرمه نيستان، وار گوجو ايله الينده بولوندوردوغو قاراباغ تورپاقلاريني قورومايا چاليشاجاقدير. بوندان سونرا آزه ربايجان دئوله تينين قاراباغ`ي يئنيده ن اؤز كونترولو آلتينا گئچيره بيلمه سي، داها چتينله شه جه كدير.

آچيليملارين ايران اوزه رينده ائتگيله ري

١-توركييه`نين ائتنيك آچيليملاري، ايران`دا ياشايان ائتنيك و ميللي قوروپلارين ايسته كله رينين دوزئييني يوكسه لتمه له رينه نده ن اولاجاقدير. بوندان سونرا توركييه، دئموكراسي و لاييسيسمه اك اولاراق، ميللي مساله آلانيندا دا ايران اوچون بير مودئل حالينا دؤنوشه بيله جه كدير. بو ايسه، ائتنيك و ميللي مساله نين يؤنه تيمينده ذاته ن عاجيز قالان ايران ايسلام جومهورييه تيني داها دا سيخيشديراجاقدير.

٢- توركييه`نين ائتنيك-قونشو آچيليملاري بو اؤلكه ني داها دئموكراتيكله شديره جه كدير. دئموكراتيك قونشولار ايسه ايران`ين قورخولو رؤياسيدير. داها دئموكراتيكله شه ن و آوروپا بيرلييينه داها ياخينلاشميش اولان توركييه، بورنونون ديبينده كي ايران ايسلام جومهورييه تيني ييخيلمايا بير آز داها ياخينلاشديراجاقدير. ايران ايسلام جومهورييه تينين ييخيلماسي، فارس خالقينين اؤلكه ده كي حاكيمييه تينين سارسيلماسينا – بو فورصه تي تورك آزه ربايجان ميللي دئموكراتيك حره كه تي دوغرو ده يه رله نديره بيليرسه – اولاناق ياراداجاقدير.

٣- آزه ربايجان جومهورييه تي توركييه- آزه ربايجان ايليشگيله رينين سويوماسي و آرالاريندا اولان ايتتيفاقين چاتلاماسي ايله، سيياسي اولاراق تكله نميش و جوغرافي اولاراق سيخيشميش دوروما دوشموشدور (قوزئيده سؤمورگه چي روسييا، گونئيده دوشمه ن تاخينان ايران، باتيدا ايشغالچي ائرمه نيستان و اؤز سورونلارينا اؤنجه ليك وئره ن توركييه). دوغال اولاراق آزه ربايجان دئوله تينين بو تكله نمه و سيخيشميشليق دوروموندان قورتولما يوللاريني آختارمايا باشلاماسي بكله نير. عاغلا گله ن ايلك چيخيش يولو ايسه، گونئي آزه ربايجان`دير. اولوشموش يئني قوشوللار، آزه ربايجان جومهورييه تيني جيددي شكيلده ايران توركله ري و گونئي آزه ربايجان سورونونا اوداقلانمايا، بوتون اولاناقلاري و گوجونو گونئي آزه ربايجان`ين اؤزگورلويه قاووشماسي و قورتاريلماسي اوزه رينه توپلامايا زورلاماقدادير. چونكو گونئي آزره بايجان`ين قورتولوشو، آزه ربايجان ن جومهورييه تينين تكله نمه و سيخيشميش دورومونا سون وئرمه نين تك گرچه كچي يولودور.

٤-اولوشموش يئني قوشوللاردا، آزه ربايجان جومهورييه تينين ناتو و آوروپا بيرلييينه داها دا ياخينلاشاجاغي اولاسيدير. ناتو و آوروپا بيرلييينه ياخينلاشما و اويه ليك آزه ربايجان جومهورييه تينه اولدوغو قده ر، حتتا اوندان دا داها چوخ گونئي آزه ربايجان و ايران توركله ري اوچون ياشامسال اؤنه مه صاحيبدير. بو اويه ليكله ر، آزه ربايجان جومهورييه تيني داها ايستابيل و دئموكراتيك ياپاجاقدير. بو دا توتاليتئر ايران رئژيمينين ييخيلما سوره جيني يئيينله ده جه ك و آزه ربايجان`ين ايران توركله ري اوزه رينده داها ائتگيلي اولماسيني ساغلاياجاقدير. اؤته ياندان بو اويه ليكله ر، ايران توركله ري و گونئي آزه ربايجان سورونونون ناتو و آوروپا بيرلييينه داشينماسينا اولاناق ياراداراق آكتواللاشديريلماسينا كؤمه ك ائده جه كدير.

٥-توركييه ايله ائرمه نيستان`ين ياخينلاشماسي و ايليشگيله رينين نورماللاشماسي، زامان ايچينده روسييا- ائرمه نيستان- ايران مئحوه ريني ضعيفله ده، حتتا - قاراباغ سورونو چؤزولونجه- آنلامسيزلاشديرابيله ر. ايران-روسييا-ائرمه نيستان مئحوه ريني ضعيفله ده ن و يا يوخ ائده ن هر شئي، كسينليكله گونئي آزه ربايجان و تورك خالقينين خئيرينه دير. بو مئحوه ر يوخ اولونجا، ايران دئوله تي اؤنه ملي بير ديش دسته ك، و بؤلگه ده كي ان ياخين موتته فيقيني الده ن وئره جه كدير.

٦-روسييا-ايران مئحوه رينده ن قوپموش و توركييه يه ياخينلاشميش بير ائرمه نيستان`ين، بو سوره جله ره قوشوت اولاراق ناتو و اؤزه لليكله آوروپا بيرلييينه ياخينلاشماسي اولاسيدير. قونشو ائرمه نيستان`ين- قونشو آزه ربايجان كيمي- آوروپا بيرلييي-ناتويا ياخينلاشماسي، ايران`ين ايسته مه دييي بير اولايدير و گرچه كله شدييي دورومدا، شوبهه سيز تورك خالقي و گونئي آزه ربايجان`ين خئيرينه اولاجاقدير.

٧- ائرمه نيستان، ييرمينجي يوز ايل بويونجا گوجلو بير شكيلده ايران`ين يونيتار و فارسلارين حاكيمييه تي آلتيندا بير دئوله ت اولماسيني ايسته ميش، ايران دئوله تينه توركله رين حاكيم اولماسي ويا گونئي آزه ربايجاندا فئدئرال بير دئوله تين وارليغيني ايسه اؤزله رينه قارشي ميللي بير تهديد اولاراق گؤرموشدور. اونون بو سيياسه تي منيمسه مه سينده تورك قورخوسو و ائرمه نيله رين گووه نلييي قايغيسي رول اويناميشدير. ائرمه نيله رين فارس كونتروللو يونيتار بير ايران دئوله تي گره كدييي تئزينين، ييرمينجي يوز ايلده آورپا-روسييا طره فينده ن منيمسه نمه و يئيله نمه سينده ده بؤيوك رول و ائتگيله ري اولموشدور. توركييه-ائرمه نيستان ايليشگيله ري نورماللاشينجا (و داها سونرا قاراباغ سورونو چؤزولونجه) تورك قورخوسو آزالميش و يا يوخ اولموش، توركييه ده ن تهديد حيسس ائتمه يه ن ائرمه نيستان آچيسيندان، توركييه يه قارشي ايران دئوله تينه ياخينلاشما گره يي اورتادان قالخاجاقدير. بو دورومدا ائرمه نيستان اوچون يونيتار ايران و ايران`ين فارس كونترولو آلتيندا بولونماسي دا، بؤيوك اؤلچوده اؤز اؤنه ميني ايتيره جه كدير. ائرمه نيله رين گووه نليك قايغيلاري اورتادان قالخينجا، اونلارين گووه نلييي آچيسيندان يونيتار و فارس كونتروللو ايران تئزيني منيمسه ميش روس و آورپاليلارين ساييسي دا آزالاجاقدير. بوتون بونلار ايسه، گونئي آزه ربايجان و ايراندا ياشايان تورك خالقينين اؤز ميللي حاقلاريني الده ائتمه سي اؤنونده دوران بؤيوك بير انگه لين (آورپا`نين فئدئرال ايران`ا قارشي اولماسينين) اورتادان قالديريلماسينا يارديم ائده جه كدير.

تورك خالقي آچيسيندان

١-باشلانان آزه ربايجان-توركييه چكيشمه سي، درينلييي و داوامي اولمازسا بيله، بؤلگه ده تورك خالقي و گونئي آزه ربايجانلا سورونلو اولان كي بوتون گوجله ري (فارس ميللييه تچيله ري، ايران ايسلام جومهورييه تي، روسييا، ائرمه نيستان و كورد ميللييه تچيله ريني) ايچله رينده سئوينديره جه كدير.

٢-(قوزئي و گونئي) آزه ربايجان، توركول (توركيك) دونياسينين اورتاسي و اؤزه ييدير. بورايا حاكيم اولان گوجون، توركول (توركيك) دونياسينا حاكيم اولابيلمه شانسي اولدوقجا يوكسه كدير. توركييه`نين ژئوپوليتيك اؤنه مينين بير بؤلومو، ياراتميش اولدوغو توركول دونياسيندا قبول گؤره ن، آغيرليقلي و ائتگيلي بير آكتور اولما ايماژينا باغليدير. توركييه –آزه ربايجان چكيشمه سي توركييه`نين بو ايماژينا، اؤزه لليكله آوروپا و آمئريكاليلار يانيندا جيددي بير گوپسه ك (ضربه) دير.

٣-ائرمه ني آچيليمي سونوجوندا توركييه`نين ايشغالچي ائرمه نيستانلا ايليشگيله ريني نورماللاشديرماسي و سينيرلاريني آچماسي، بو دئوله تين ايران توركله ري يانيندا صاحيب اولدوغو دوست و موتته فيق دئوله ت ايماژيني اولومسوز يؤنده ائتگيله يه جه كدير. ذاته ن توركييه`نين ايران و گونئي آزه ربايجاندا ياشايان تورك خالقينين سورونلو اولدوغو رقيب فارس ميلله تي ايله قورموش اولدوغو و ييرميني يوز ايل بويونجا سوردوردويو ايتتيفاق، تورك خالقينين ميللي آديني فارس سؤمورگه چي سيياسه تله رينه اويوملو اولاراق "آذري" يه ده ييشديرمه يه قالخيشماسي و "تورك" ميللي آديني اؤز تكه لينه گئچيرمه سي، بو ايماژين اؤنه ملي اؤلچوده زده له نمه سينه نده ن اولموشدور.

٤-توركييه`نين گونئي و دوغو قونشولاري اولان ايران، ائرمه نيستان، عراق، سورييه و عراق كوردوستان دئوله تي ايله دوستجا ايليشگيله ر قورماسي بو اؤلكه نين ميللي چيخارلاري و بؤلگه نين باريشلا گليشمه سي آچيسيندان اولدوقجا دوغال و آنلاشيلابيلير گيريشيمدير. آنجاق باشقا بير آچيدان باخيلديغيندا، توركييه`نين قوزئي آزه ربايجان`ين تورپاقلاريني ايشغال ائتميش اولان "ائرمه نيستان"؛ گونئي آزه ربايجان`ي سؤمورگه له شديره ن فارس "ايران ايسلام جومهورييه تي"؛ آزه ربايجان`ين عراقدا ياشايان توركمان ديياسپوراسينين تورپاق و پئترول قايناقلاريني اله گئچيرمه ك ايسته يه ن "عراق كوردوستان ايقليمي دئوله تي" و سورييه ده ياشايان آزه ربايجان توركله رينين ديياسپوراسيني بوتون ميللي و اينسان حاقلاريندان يوخسون بيراخميش "سورييه دئوله تي" ايله عئيني جرگه ده يئر آلماسي، بو اؤلكه يه اولدوقجا راحاتسيز ائديجي بير "آنتي آزه ربايجان ايماژ" وئرمه كده دير. توركييه بير آن اؤنجه بو ايماژي دوزه لتمه ليدير

٥-توركييه`نين دوغويا دؤنوك ايزله دييي و يئني عوثمانچيليق ايزله نيمي يارادان پوليتيكاسي، اوزون وعده ده، آزه ربايجان توركله رينده راحاتسيزليق حيسسي يارادابيله ر. بو يئني عوثمانچيليق پوليتيكاسي گئچميشده اوزون سوره ن و هر ايكي طره فين اوتوزماسي ايله سونوجلانان قيزيلباش-عوثمانلي چيكشمه سينين پوست مودئرن وئرسييونونون ياشانماسينا نده ن اولابيله ر.

كورد ياييلماجيليغي آچيسيندان

١-گونئي آزه ربايجان`ين فارس خالقي ايله بيرليكده كورد خالقي ايله ده "ميللي سورونو" واردير. فارس خالقي ايله اولان ميللي سورون، ايكي قونودادير. فارسلارين ايران دئوله تي تيمثاليندا گونئي آزه ربايجان و تورك خالقينا حاكيم اولماسي؛ و گونئي آزه ربايجان تورپاقلارينين تئهران، مركه زي، قوم، قزوين و همه دان اوستانلاريندا فارسيستانلاشديريلماسي. بو ايكينجي سورونون باشقا آدي "آزه ربايجان-فارسيستان سينيرلاري" ويا "فارس ياييلماجيليغي" سورونودور. كورد خالقي ايله اولان سورون ايسه تكدير و گونئي آزه ربايجان تورپاقلارينين غربي آزه ربايجان، كوردوستان، كيرمانشاهان و همه دان اوستانلاريندا كوردوستانلاشديريلماسيندان عيباره تدير. بو سورونون اؤته كي آدي "آزه ربايجان- كوردوستان سينيرلاري" ويا "كورد ياييلماجيليغي" سورونودور.

٢- قيسسا وعده ده توركييه ده ياپيلان كورد آچيليمي ايله مورال و روحييه تزه له يه ن ايران`ين كورد ميللي حره كه تي، داها سالديرقان بير قونوم و توتوم منيمسه يه جه ك و اؤزه لليكله توركييه سينيربويو غربي آزه ربايجان اوستاني تورپاقلارينا اولان ايدديعالارينا شيدده ت وئره جه كدير.

٣- كورد قوروپلارينين باشدا اورمو اولماق اوزه ره گونئي آزه ربايجان تورپاقلاري و تورك شهه رله ريني كوردوستان سينيرلاري ايچينده گؤسته رمه سي، باشقا بير دئييشله گونئي آزه ربايجاندا كورد ياييلماجيليغينين گنيشله مه سي، توركييه`نين پ.ك.ك. و كوردله رله ياپديغي ايچ ساواشلا ياخيندان باغلانتيلي، حتتا اونون سونوجودور. بو ساواش پاتلاق وئرينجه پ.ك.ك.، توركييه يه قارشي سيلاحلي حره كه تله رده بولونابيلمه ك اوچون، قونشو سورييه، عراق و ايران سينيربويوندا يئرله شمه و اؤزونه اوس قورما سيياسه تيني مينمسه ميشدير. ايرانلي كورد قوروپلارين غربي آزه ربايجان`ين تورك شهه رله ريني، آچيقجا كوردوستان و كورد شهه ري اولاراق تانيملامالاري بو دؤنه مده ن سونرايا، يعني پ.ك.ك.نين بورالاردا يئرله شمه سينه راستلار. اوندان اؤنجه هئچ بير ايرانلي كورد قوروپو، اورمو كيمي آزه ربايجان`ين ايكينجي شهه ريني كوردوستان و كورد شهه ري دييه تانيملاما و تانيتمايا جساره ت بيله ائتمه ميشدي. بو چيزگيني آشماق پ.ك.ك. سايه سينده مومكون اولموشدور.

٤-توركييه ده كورد سورونونون چؤزولمه سي، پ.ك.ك.`نين سيلاح بيراخماسي و آكپ`نين ايران ايسلام جومهورييه تي ايله گونده ن گونه آرتان ياخينلاشماسي، بو هؤرگوتون ايران`ين قوزئي باتيسيندا آزه ربايجان تورپاقلاريندا اؤزونه اوس قورما گره يي و اولاناغيني آزالديب و يا اورتادان قالديراجاقدير. بو دا كورد ياييلماجيليغينين گونئي آزه ربايجاندا سون دالقاسيني باشلادان اؤنه ملي بير گره كچه و ائتگه نين يوخ اولماسي دئمه كدير.

٥-توركييه`نين ائرمه نيستانلا ايليشگيله ريني نورماللاشديرماسي دا، كورد ياييلماجيليغي آچيسيندان ايران توركله رينين خئيرينه دير. گونئي آزه ربايجاندا كورد ياييلماجيليغي تهديدينين گنيشله مه سي، توركييه يه قارشي اولان سورييه، قيبريس روم، حتتا ايران ايسلام جومهورييه تي و اؤزه لليكله ائرمه نيستان`ين پ.ك.ك.`نين ايران`ين قوزئي باتيسيندا ياييلماسي و اوس قورماسيني ايسته مه له ري ايله ده باغللانتيلي ايدي. توركييه`نين قيبريس، سورييه، ايران و ائرمه نيستانلا نورمال و دوستجا ايليشگيله ر قورماسييلا بو اؤلكه له رين كورد حره كه تينه وئردييي آكتيو دسته ك آزالميش، پ.ك.ك. ايسه بؤلگه ده كي اؤنه ملي حاميله ريني بيره بيره ر ايتيرمه يه باشلاميشدير. توركييه نين آدي گئچه ن قونشولاري ايله ايليشگيله ريني ياخشيلاشديرماسي، پ.ك.ك.`نين ضعيفله مه سي، و بو دا كورد ياييلماجيليغينين گونئي آزه ربايجاندا ديش دسته كده ن يوخسون قالماسي دئمه كدير.

كورد آچيليمي و آزه ربايجان`ا يانسيمالاري

١-توركييه ده گرچه كله شديريله ن كورد آچيليمي، اوزون وعده ده ايران توركله رينين خيئرينه دير. توركييه`نين گله نه كسه ل اولاراق ايران و عراقدا فئدئرال سيستئمه قارشي چيخماسي، و بو اؤلكه له رين سيراسييلا فارسلار و عره بله ر كونترولو آلتيندا قالماسيني ايسته مه سينين اصيل نده ني، اؤز ايچينده صاحيب اولدوغو كورد سورونو و كورد ميللي حره كه تيدير. اگه ر بير گون توركييه ده كورد سورونو بو و يا او شكيلده چؤزولورسه، توركييه ايران`ين فئدئراللاشماسي حتتا بؤلونمه سي و فارسلارين كونترولوندان چيخماسيني اؤزونه قارشي بير تهديد اولاراق گؤرمه يه جه ك و اونا قارشي چيخماياجاقدير. بو دورومدا ايراندا ميللي مساله نين چؤزومو اؤنونده وار اولان اؤنه ملي بير انگه ل- يعني توركييه`نين بؤلگه اؤلكه له رينين فئدئراللاشماسينا قارشي چيخماسي- اورتادان قالخميش اولاجاقدير. نئجه كي كورد آچيليمينين بير نده ني ده، عراقدا يارانان كوردوستان دئوله تيني توركييه اوچون تهديد اولماقدان چيخارماقدير. كورد آچيليميندان سونرا توركييه`نين ايران`ين فئدئراللاشماسينا موخاليفه تينين آزالماسي بكله نه بيلير.

٢-كورد سورونونو چؤزموش بير توركييه، ديش اولايلاردان اؤرنه يين ايران و عراق`ين فئدئراللاشماسي و يا بؤلونمه سينده ن ائتگيله نمه يه جه يي كيمي، بو اؤلكه له رين ائتنيك مساله له رينه، چكينمه ده ن قاريشما اولاناغي قازانميش اولاجاقدير. بئله بير توركييه`نين قورخمادان ايراندا ياشايان تورك خالقينين ايشله رينه قاريشما و بو كارتي بؤلگه سه ل گوج و ائتگيسيني آرتيرماق اوچون، اوينامايا باشلاياجاغي كسيندير. توركييه، اؤز كورد سورونونو دوزگون يؤنه ته بيلمه دييينده ن دولايي، صددام رئژيمي ييخيلينجا، عراقدا ياشايان آزه ربايجان توركله ري ديياسپوراسي اولان توركمانلارين ميللي حاقلاريني، باشدا فئدئرال و يا اوتونوم دئوله ته صاحيب اولما حاقلاريني اؤنه سورمه يه بيله جساره ت ائده بيلمه ميشدير. توركييه بئله بير ايسته يين، عراق كوردله رينده و اونلارين آراجيليغي ايله توركييه كوردله رينده فئدئرال دئوله ت قورما ايسته كله ريني كؤروكله يه جه ييني دوشونموشدور. ائتنيك سورونو اولمايان بير توركييه`نين، عئيني يانليشليق و جساره تسيزلييي چؤكمه يه دوغرو سورعه تله ايله رله يه ن ايران ايسلام جومهورييه تي و ايران توركله ري قونوسوندا تكرارلاماسينين ائحتيمالي آزدير.

٣-توركييه`نين عراق كوردوستان دئوله تي ايله ايليشگيله ريني ياخشيلاشديرماسي، دوغرو آنجاق گئج قالينميش و يانليش يؤنه تيلميش بير حره كه تدير. بو ياخينلاشما عراقدا ياشايان توركمان ديياسپوراسينين دورومونا توخونمادان، و اونلارين ميللي حاقلاريني كوردوستان دئوله تي طره فينده ن قارانتي ائديلمه يه قوشوللانديرمادان گرچه كله شمه كده دير. بو، توركمانلارين علئيهينه اولان بير سيياسه تدير. توركييه ايلله ر اؤنجه، صددام رئژيمي چؤكمه ك اوزه ره ايكه ن، توركمانلارا فئدئره يا دا ان آزيندان اوتونوم بير دئوله ت وئريلمه سي قارشيليغيندا كوردوستان يئره ل دئوله تيني تانيياجاغيني ايله ري سورسه ايدي، توركييه سيز بير شئي ياپانماياجاقلاريني سانان نه كوردله ر و نه ده آمئريكاليلار بو اؤنه رييه قارشي چيخمازدي. آنجاق توركييه عراقدا كورد يئره ل دئوله تينين يارانماسي و عراق`ين فئدئراللاشماسينا قارشي چيخدي و توركمانلاري دا بو يانليش سيياسه تي ايزله مه يه مجبور ائتدي. تمه لده ن يانليش اولان بو سيياسه ت سونوجوندا، كوردوستان يئره ل دئوله تي قورولدو، توركييه عراق`ين گله جه يينده ن ديشلاندي و توركمانلارين اؤز ميللي دئوله تله ريني قورما ايدئالي بير يوللوق سؤنموش اولدو. ايندي ايسه توركييه ترس يؤنده يئني بير يانليشليق ياپماقدا و عراق كوردوستان يئره ل دئوله تي ايله ايليشگيله ريني، توركمانلارلا ايلگيلي هر هانسي بير قوشول ايله ري سورمه ده ن ياخشيلاشديرماقدادير. بو، عراق توركمانلارينا توركييه طره فينده ن گله ن ايكينجي بؤيوك گوپسه ك (ضربه)دير.

٤-عراقدا ياشاماقدا اولان توركمان توپلولوغو، آزه ربايجان توركله ري ديياسپوراسيدير. بو اوزده ن ده بونلارين دورمو ايله ايلگيله نمه ك، آزه ربايجان جومهورييه تينين گؤره و و سوروملولوغودور. آزه ربايجان جومهورييه تي ايسه ايندييه ده ك بو گؤره و و سوروملولوغو يئرينه يئتيرمه ميش، حتتا بونلارين فرقينده اولماميشدير. آزه ربايجان`ين ياراتديغي بوشلوغو توركييه دولدورموش و ايزله دييي يانليش سيياسه تله رله، توركمانلارين صددام سونراسي عراقدا ميللي دئوله تله ريني قورما حاقلاريندان يوخسون بيراخيلمالارينا نده ن اولموشدور. آزه ربايجان جومهورييه تي گئچميشي يئيينليكله تلافي ائتمه ليدير. بو دوغرولتودا آتيلماسي گره كه ن ايلك آدديم، عراقدا ياشايان توركمان ديياسپوراسي ايله ايلگيلي بير ميللي پيلانين حاضيرلانماسي و آزه ربايجان جومهورييه تينين كركوك و اربيل`ده بيره ر كونسوللوق آچماسي اولابيله ر.
 
عره ب آچيليمي و تورك خالقي

١-توركييه`نين عره ب آچيليمينين ايچ و ديش آياقلاري واردير. عره ب آچيليمينين ديش آياغي، سورييه ايله ايليشگيله رين نورماللاشديريلماسي، سينير مايينلارينين تميزله نمه سي، ويزانين قالديريلماسي، اورتاق عسگه ري دوكتورين حاضيرلانماسي و .... ده ن اولوشماقدادير. بو گيريشيمله رين ايلك يئميشي، سورييه نين خاتاي`ا اولان تورپاق ايدديعالاريندان واز گئچمه سي اولموشدور.

٢-عره ب آچيليمينين ايچ آياغينا گلينجه بو آلاندا يئره ل عره بجه تئلئويزييون پيروقراملارينا ايذين وئرمه كيمي چوخ قيسيتلي آدديملار آتيلميشدير. بو دورومون اساس نده ني توركييه ده ياشايان عره ب خالقينين درينده ن آسيميله اولدوغو و بير ائتنيك-ميللي قوروپ اولاراق، كوردله رين ترسيه- ميللي حاقلاري داليسينجا اولماماسيدير. بونا رغمه ن عره ب قونوسوندا ياپيلماسي گره كه ن چوخ شئي واردير. او جومله ده ن عره ب عله وي له رين (نوصه يريله رين)، تورك عله ويله ر (قيزيلباشلار) ايله بيرليكده توركييه دئوله تي طره فينده ن باغيمسيز بير مذهه ب اولاراق رسمييه ته تانينماسيدير.

٣-توركييه`نين سوريييه ايله ايلشگيله ري، آزه ربايجان توركله ريني ايكي قونودا و اولومسوز يؤنده ائتگيله ميشدير. بيرينجيسي، پ.ك.ك.نين سورييه ده ن آتيلماسيندان سونرا، بو هؤرگوتون باريناق دالينجا غربي آزه ربايجان`ا يئرله شمه سي اولاييدير. ايكينجي اولاي، توركييه`نين سورييه ده ياشايان تورك ديياسپوراسينين دورومونا توخونمادان، بو دئوله تله ايليشگيله ريني نورماللاشديرماسيدير. بو، سورييه دئوله تي طره فينده ن توركله ره اويقولانان آسيميلاسييون و عره بله شديرمه سيياسه تيني گؤرمه زده ن گلمه ك دئمه كدير. گرچي سورييه نين تورك توپلولوغو، آزه ربايجان توركله رينين ديياسپوراسي اولدوغوندان دولايي، بونلارلا ايلگيله نمه ك، آزه ربايجان جومهورييه تينين سوروملولوغو و گؤره ويدير و نه توركييه نين. توركييه بورادا دا- عراق توركمانلاري قونوسوندا اولدوغو كيمي- آزه ربايجان`ين ياراتديغي بوشلوغو دولدورموشدور.

ايسراييل قاپانيمي، نده ن و سونوجلاري

توركييه ده گرچه كله شه ن آچيليملارلا ياناشي، ايسراييل و يهودي قاپانيمي دا ياشانماقدادير. ايسراييل و يهودي قاپانيمينين، توركييه`نين ائرمه نيستان آچيليمي ايله ده ايليشگيسي واردير:

١-"يهود مساله سي" يهود خالقينا قارشي ايشله نه ن و كؤكله ري اولدوقجا درين اولان اينسانليغين تاريخي بير سوچ و سورونودور. "ايسراييل-فيليسطين مساله سي" ايسه، ايسراييل`ين فيليسطين تورپاقلاريني ايشغال ائتمه سينده ن دوغان، سون دره جه قارماشيق بير سيياسي –تورپاق مساله سيدير. "يهود مساله سي" عيرقچيليق و كؤكده ن دينچيليكله كولتوره ل ساواشيم، "ايسراييل-فيليسطين مساله سي" ايسه، ايسراييل`ين اولوسلار آراسي نورملارا اويماسي و ايكي دئوله تلي بير ديپلوماتيك چؤزومله اورتادان قالديريلابيلير.

٢-اردوغان و آكپ`نين ايسراييل`ه قارشي اولان توتومونون بيچيمله نمه سينده، كيمسه نين قارشي چيخانماياجاغي چوخلو ائتگه نله رين پايي واردير. اؤرنه يين توركييه ده يئني ايقتيدارين اورتادوغو، ايسلام و عره ب دونياسينا دؤنمه سي، آمئريكادا اوباما`نين بو دئوله تين ايندييه ده ك ايسراييل`ه وئردييي شرطسيز دسته ك سيياسه تينه سون وئرمه سي، ايسراييل`ين ميليتاريزمي و اشغال ائتدييي تورپاقلاردا اولوسلارآراسي نورملاري هئچه سايماسينين ياراتديغي راحاتسيزليق و توركييه خالقينين ايسراييل`ه اولان تپگيسي.

آنجاق اردوغان و آكپ`نين ايسراييل`ده ن اوزاقلاشماسيندا رول اوينايان اؤنه ملي بير ائتگه ن داها واردير. او دا اردوغان و پارتيسينين سيياسي ايسلاميست و دينچي كؤكه نلي اولماسيدير. (اردوغان`ين دينچيلييي ايران-فارس دينچيلييي قبيلينده ن اولوب سئچمه ليدير. بو كؤكده ن دينچيليك ائرمه نيله ره قارشي اويقولانماديغي حالدا، يهوديله ره قارشي قوللانيلير). سيياسال ايسلام، "ايسراييل-فيليسطين سورونو"نو اورتادوغودا اؤز حاكيمييه تيني قورماق اوچون قوللانماقدادير.

٣- اردوغان و كونترولو آلتيندا بولونان مئدييانين- بونا ت.ر.ت. ده داخيلدير- آنتي ايسراييل پيروپاقانداسينين، يهودي خالقي و حتتا بوتون موسه ويله ره قارشي چئوريلميش آنتي سئميتيك چالارلاري دا واردير. بو، "ايسلامي آنتي سئميتيزيم" آدلانديريلان تيپيك بير اولقودور. اردوغان`ين داووس توپلانتيسي سيراسيندا و ديپلوماتيك قوراللارينا اويمايان بير يؤنته مله ايسراييل دئوله تي يئرينه، بوتون يهودي خالقيني تؤهمه ت آلتينا آلماسي، "ايسلامي آنتي سئميتيسم"ين ديشا وورماسي ايدي.

٤-آكپ و توركييه ايسلامچيلارينين ايسراييل و يهوديله ره قارشي اولان توتوملاري، بؤلگه سيياسه تينده فارس دينچيله ري حتتا ميللييه تچيله ري ايله ايستيراتئژيك ايتتيفاق ايچينده اولمالارييلا دا ايلينتيليدير. بيلينه ن بير گرچه كدير كي جومهورييه ت توركييه سينين سيياسي و نيظامي ائليتي، گنه ل بير قورال اولاراق ايرانداكي فارس ايقتيدارينين- اونون ايدئولوژيك ياپيسينا باخماقسيزين- موتته فيقي اولموشدور. آنجاق توركييه دينچيله رينين بو گله نه كسه ل ايتتيفاقا اك اولاراق، ايران ايسلام جومهورييه تينه حاكيم اولان دينچي فارسلارلا ايدئولوژيك ياخينليقلاري دا واردير. توركييه دينچيله ري، بؤلگه سورونلارينين هاميسينا ياخينيندا- بونا ايسراييل قونوسوندا داخيلدير- كولونيياليست فارس دينچيله رين تئزله ريني ساوونورلار.

٥- آكپ`نين ايسراييل قاپانيمي، غززه اولايلارينا وئريله ن بير تپگي و گئچيجي بير توتوم دئييلدير. اردوغان و آكپ، آشامالي اولاراق ايسراييل`ه اولان باغليليقلاريندان قورتولماق و زامان ايچينده ايسراييل ايله توركييه ايليشگيله ريني دوندورماق ايسته ييرله ر.

٦-شو آندا توركييه`نين ايسراييل`ه اولان ان اؤنه ملي باغليليغي، آمئريكادا ائرمه ني سوي قيريمي تاساريسينين يهودي لوبيسي طره فينده ن انگه لل.ه نمه سي اولاييدير. ايندييه ده ك آمئريكا كونقرئسينده بو تاسارينين قبول ائديلمه مه سينين تك نده ني، يهودي لوبيسي اولموشدور. ائرمه نيستانلا ايليشگيله رين نورماللاشديريلماسي، چوخ ساييدا باشقا سونوجلارلا بيرليكده، توركييه-آكپ`نين ايسراييل`ه اولان بو ائحتيياجيني آزالداجاق و يا اورتادان قالديراجاقدير. توركييه`نين ايسراييل`ه اولان ائحتيياجي آزالينجا دا، اردوغان-آكپ ايسلاميست و آنتي سئميتيك دورتوله ر و فارس دينچيله رين ايسته يي دوغرولتوسوندا ايسراييل ايله اولان ايليشگيله ريني صيفيره انديره بيله جه كديرله ر.

گرچه يه هو!!!!

"باكي، تبريز، آنكارا-بيز هارا فارسلار هارا" شوعاري

مئهران باهارلي

سؤزوموز

من خالق طره فينده ن وئريله ن شوعارلارين اورتايا چيخما نده نله رينين اينجه له نمه سينين اولدوقجا يارارلي و گره كلي اولدوغونو دوشونوره م. يانيلمازسام ايلك دفعه وئريله ن بير شوعاري گنيش بير بيچيمده اينجه له يه ن سايين م.ر. گرديزي اولموشدور:

http://tedepe.blogspot.com/2008/02/blog-post.html

باكي، تبريز، آنكارا

منجه باكي، تبريز، آنكارا شوعاري، ضره رلي دئييل، تام ترسينه يارارلي بير شوعاردير. گنه ل بير ايلكه اولاراق دويقو، دوشونجه و ائيله مده تورك خالقي و گونئي آزه ربايجان`ي فارس خالقي و فارسيستان`دان آيريشديران، بونلارين بير بيرينده ن آيريشماسينا كؤمه ك ائده ن هر شئي يارارليدير. چونكو بيزيم ميلله تله شمه ميزه يارديم ائده ر. بو شوعار دا خالقيميزين ميلله تله شمه سي دوغرولتوسوندادير.

بو شوعاردا تبريز`ين باكي و آنكارا ايله بير جرگه ده يئر آلماسي گره كدييي وورقولانير. بو دا فارس خالقي و فارسيستانلا مووجود قوشوللاردا سوردوروله ن بيرليكده لييين تورك خالقيني هئچ بير شكيلده تطمين ائتمه ديييني ان آچيق بير بيچيمده ايفاده ائدير. بو شوعار آيريجا فارس خالقي و فارسيستان`ا وئريله ن بير اوياريدير دا. باكي-تبريز-آنكارا او دئمه كدير كي آزه ربايجان و تورك خالقي اوچون هئچ بير بيرليكده ليك، او جومله ده ن ايران تركيبينده فارس خالقي و فارسيستانلا اولان اينديكي بيرليكده ليك، قيريلماز و قوتسال دئييلدير. قوتسال اولان بير شئي وار ايسه، او دا تورك خالقي و گونئي آزه ربايجان`ين حاق ائتدييي كيمي ياشاماسي و ميللي چيخارلاريدير.

اؤته ياندان بو شوعار گونئي آزه ربايجان`ين ايستيراتئژيك يول و يؤنونون دوغو و اورتا دوغو دئييل، باكي و آنكارا`نين سئچدييي و ايزله دييي قوزئي-باتي و آوروپا يولو اولدوغونو گؤسته رير. بو دا بيزيم گله جه ييميزين باكي و آنكارا`نين ياپديغي كيمي، ميللي دئوله ت قورما، دئموكراسي، لاييسيسم و آوروپايا ائنتئقراسييوندا اولدوغونون خالقيميز و گنجله ريميز طره فينده ن آنلاشيلديغينين قانيتيدير.

من عئيني نده نله رده ن دولايي، فارسلارين فارسيستان، افغانيستان و تاجيكيستان آراسيندا وار اولان بير سيرا ديل، كولتور، تاريخ و سيياسي اورتاق يؤنله رينه وورقو ياپمالاري و اونلاري بركيشديرمه له ريني آنلاييشلا قارشيلاييرام. آنجاق تورك خالقي و گونئي آزه ربايجان`ين يولو و يؤنو، فارسلارين يولو و يؤنو دئييلدير، بو شوعاردا دا ديلله نديريلدييي كيمي، ميللي دئوله ت، لاييك، دئموكراتيك سيستئم و آوروپا ايله ائنتئقراسييوندور، باكي و آنكارا`نين يولودور.

بيز هارا، فارسلار هارا

منجه بو شوعارين ايكينجي بؤلومو، يعني "بيز هارا، فارسلار هارا" قيمسي، توركجه اولماسينا رغمه ن گره كسيزدير. ذاته ن شوعارين ايلك بؤلومو ايكينجي بؤلومده سؤيله نمه ك ايسته نه ن بو گرچه يي، چوخ داها ياخشي بير بيچيمده و ديپلوماتيك بير ديلله ايفاده ائدير. بو اوزده ن ده اونا سالديرقان و قيشقيرتيجي بولونابيله جه ك ايكينجي بؤلومونون آرتيريلماسينا گره ك يوخدور.

بيز هارا و فارسلار هارا شوعاري، فارسلارلا بيزيم آراميزدا اوزاقليقدان داها چوخ، دوزئي فرقليليييني چاغريشديرماقدير. بو ايسه، ايران كيمي سيياسي اولاراق سون دره جه گئري قالميش، مده ني اولاراق گليشمه ميش وائتنيك-ميللي فرقليكله ره دؤزومسوز اولان بير اؤلكه ده بير خالقي آلچاتماق و آشاغيلاماق دييه آلقيلانابيله ر. شوعاردا آچيقجا من سنده ن فرقلييه م دئييلسه يدي، ("هاراي هاراي من توركه م" شوعاري كيمي) هئچ بير تنقيد يئري اولمازدي، چونكو فرقلي اولماق و بو فرقلييي ديلله نديرمه ك، ديشا وورماق هر كسين حاققيدير. آنجاق "من هارا فارسلار هارا"دا گيزلي اولان دوزئي فرقي ايماسي، بو شوعاري يارالاييجي و دولاييسي ايله سالديرقان ياپما اؤزه للييي واردير.

قالدي كي من وئريله ن شوعارلاردا تورك خالقيندان باشقا، هر هانسي بير خالقين آدينين چكيلمه سيني، يانليش بيليره م. چونكو هر هانسي بير صيفه تي بوتون بير خالقا ايسناد ائتمه ك، او خالقي توپلوجا كيليشه له نديرمه كدير. بو دا بير اوجو اؤن يارقيلارلا عيرقچيليغا اوزانابيله جه يي اوچون ساخينجالي بير داورانيشدير. دئوله ت يئرينه باشقا بير خالقلا اوز اوزه گلمه ك ايسه- شوعارلاردا اولسا بيله- قيشقيرتيجي بير داورانيشدير.

بورادا بير شئيي آنيمساتماقدا يارار گؤروره م: من بيز هارا فارسلار هارا شوعارينين يانليش اولدوغونا اينانميرام. آنجاق يانليش آنلاشيلابيله جه ييني، سالديرقان و يارالاييجي بولونابيله جه ييني دوشدوندويوم اوچون، ايچينده بولوندوغوموز قوشوللاردا ديلله نديريلمه سيني ساخينجالي بولورام. يانليش شوعار (اؤرنه يين "كورد، فارس، ائرمه ني؛ بوتون توركون دوشمه ني") ايله، دوغرو اولوب آنجاق يانليش آنلاشيلابيله ن بير شوعار (اؤرنه يين "بيز هارا، فارسلار هارا") آراسيندا وار اولان فرقه ديققه ت چكيره م. آراميزدا بيز هارا فارسلار هارا حاققيندا باشلايان بو تارتيشما بيله، بو شوعارين يانليش آنلاشيلابيليرلييينين قانيتيدير منجه.

بو شوعارين يانليش آنلاشيلابيليرلييي اونون اولومسوز يؤنودور. آنجاق بو شوعارين اولوملو و يارارلي يؤنله ري اولدوغونا دا اينانيرام. اساسه ن يازيمدا دا بليرتديييم كيمي، من بيزيم فارسلاردان آيريشماميزا كؤمه ك ائده ن و يا بو آيريشماني درينله شديره ن هر شئيه اولوملو باخيرام. بو شوعارين بئله بير اولوملو يؤنو ده واردير.

گرچه يه هو!!!

ديل ياراسي: تاريم، آني، اؤزه ك و دؤنوم

مئهران باهارلي

http://www.sozunsozu.com/forum/showthread.php?p=52537

سايين هادي قاراچاي

منجه بيز تارتيشمادان هئچ ده اوزاقلاشميش دئييليك. تارتيشما آنلامي بازداشت كردن اولان توتوقلاماق ائديمي و اونون اسكي توركجه ده عئيني بيچيملي آنجاق باشقا آنلامي داشييان بير ائديمله باغلانتيسيندادير. تارتيشما سيراسيندا ايلگيلي قونولارا توخونمام ايسه تارتيشمانين درينله شمه سي گره يينده ن دوغماقدادير. بونو دا ائعتيراف ائتمه لييه م كي من ميلله ت اولاراق بيزده اوزون سوره ده ن بري يئني دئگي (نئولوژيسم) تؤره تمه سوره جي دوراقساديغيندان دولايي، يئني دئگي تؤره تمه ايلكه له ري و تؤره ديله ن سؤزجوكله ره ائحتيياطلي ياناشماميزي دوغال قارشيلاييرام.

١-سون يازينيزدا توتوقلاماق ائديمي ايله ايلگيلي بير ايدديعانيزي گينه له ييپ دئييرسينيز: "وار اولان بير ائديمه يالنيز باشقا آنلام يوكله نميشدير".

منجه تارتيشماني ايندييه ده ك ايزله يه ن هر كس قبول ائده جه كدير كي بو ايدديعا گرچه كله ري يانسيتمير. تارتيشما سيراسيندا گؤسته ريلدييي كيمي آنلامي "بازداشت كردن" اولان توتوقلاماق ائديمي، توركجه ده داها اؤنجه وار اولان اسكي بير ائديمه "يالنيز باشقا بير آنلام يوكله مه ايله" اورتايا چيخماميشدير. آنلامي "بازداشت كردن" اولان چاغداش ديليميزده كي توتوقلاماق ائديمي، اسكي توركجه ده وار اولان "توتوق" كؤكونه "-لا" سون اكي آرتيريلاراق ياپيلميشدير. بو يئني فئعل، اسكي توركجه ده وار اولان و آنلامي آختالاشديرماق اولان توتوقلاماق فئعلي ايلي عئيني دئييلدير، اونون يئني آنلام يوكله مه سي ده دئييلدير، بلكه يئپ يئني و باغيميسز بير ائديمدير.

٢-سون يازينيزدا يئني، آنجاق اولدوقجا گنيش و اؤنه ملي بير آلانا توخونموشسونوز. دئييرسينيز: "يئني ياراديلان سؤزجوك ديليميزده داها اؤنجه ده ن بولونان باشقا سؤزجوكله اورتاق قورولوشو، سسله نيشي، يازيليشي پايلاشانماز. بو يانليشدير. يئني آنلام اوچون يئني سؤزجوك ياراديلماليدير".

منيم ده شخصي ترجيحيم سيزين دئدييينيز كيمي يئني آنلاملار اوچون بيره ر يئني سؤزجوك ياراديلماسيدير. آنجاق چوخ واخت هم توركجه ده هم ده باشقا ديلله رده آرزيلانان بو يؤنته مين ترسي يول ايزله نميش و بير سيرا دوروملاردا ياراديلان يئني دئگي ديلده داها اؤنجه وار اولان باشقا بير سؤزجوكله سيزين ايفاده نيزله قورولوش، سسله نيش و يازيليشي پاپلاشميشدير. ديل دئوريمينده ن سونرا توركييه ده بو يؤنته مله ديليميزه اولدوقجا يايقين و ايشله ك اولان چوخ ساييدا سؤزجوك قازانديريلميشدير. من بورادا سؤز گليشي "آني"، "تاريم"، "دؤنوم" و "اؤزه ك" اؤرنه كله ريني خاطيرلاتماق ايسته ييره م. بو يئني سؤزجوكله ر توركجه كؤكله ره توركجه سون اكله ر آرتيريلاراق ياپيلميش آنلامجا و ياپيجا دوغرو اولان يئني تؤره تيله ردير. آنجاق هر دؤردو ده اؤنجه ده ن توركجه ده (اسكي توركجه ده يا دا چاغداش لهجه له ريميزده) وار اولان سؤزجوكله رله عئيني بيچيمي (يازيليشي، سسله نيشي، قورولوشو) پايلاشير.

آ-"آني" يئني دئگيسي (نئولوژيسمي) "آنماق" ائديمي كؤكه نينه "-ي" سون اكي آرتيريلاراق ياپيلان و آنلامي خاطيره اولان يئني بير تؤره تيدير. بو يئني تؤره تي اورتا توركجه ده بولونان و آنلامي "عاغيل" (عقل) اولان "آني" كلمه سي ايله بيچيمسه ل اولاراق عئينيدير. آنجاق اورتا توركجه ده آنلامي "عاغيل" اولان "آني" كلمه سينين وارليغي "آنماق" كؤكه نينده ن تؤره ديله ن و آنلامي خاطيره اولان "آني" يئني دئگيسينين ياپيمي و يا قوللانيلماسيني يانليش ياپماميشدير.

ب-"اؤزه ك" ايكي "اؤز" و "اك" كؤكله رينين بيرله شديريلمه سينده ن اورتايا چيخميش و آنلامي "مركه ز" (مركز) اولان يئني بير تؤره تيدير. بو يئيني تؤره تي توركجه نين چاغداش لهجه له رينده بولونان و آنلامي اؤكوز داشقاسينين اورتاسينداكي مئحوه ر (محور) اولان "اؤزه ك" كلمه سييله بيچيمسه ل اولاراق عئينيدير. آنجاق چاغداش لهجه له ريميزده بولونان و آنلامي اؤكوز داشقاسي مئحوه ري اولان "اؤزه ك" كلمه سينين وارليغي، "اؤز" و "اك" كلمه له رينين بيرله شديريلمه سينده اورتايا چيخميش و آنلامي "مركه ز" اولان "اؤزه ك" يئني دئگيسينين ياپيمي و يا قوللانيلماسيني يانليش ياپماميشدير.

ج-"تاريم"، "تاريماق" ائديمي كؤكه نينه "-يم" سون اكي آرتيريلاراق ياپيلميش و آنلامي "اكينچيليك و زيراعه ت (زراعت)" اولان يئني بير تؤره تيدير. بو يئني تؤره تي اسكي توركجه ده بولونان و آنلامي "ايرماق و اؤزه نله رين دئلتاسي، آخار سولارين داغيلديغي يئر" اولان "تاريم" كلمه سي ايله بيچيمسه ل اولاراق عئينيدير. آنجاق اسكي توركجه ده بولونان و آنلامي دئلتا اولان "تاريم" كلمه سينين وارليغي، "تاريماق" كؤكه نينه "-يم" سون اكي آرتيريلاراق تؤره ديله ن و آنلامي "اكينچيليك" اولان "تاريم" يئني دئگيسينين ياپيمي و يا قوللانيلماسيني يانليش ياپماميشدير.

د-"دؤنوم"، "دونمه ك" ائديمي كؤكه نينه "-يم" سون اكي آرتيريلاراق و آنلامي بير اولايين يئني بير دوروما گئچمه و دؤنوشمه زاماني (نقطه عطف) اولان يئني بير تؤره تيدير. بو يئني تؤره تي لهجه له ريميزده وار اولان و آنلامي بير آلان اؤلچوسو، ايكي اؤكوزله سوروله بيله ن تورپاق بؤيوكلويو اولان "دؤنوم" كلمه سي ايله بيچيمسه ل اولاراق عئينيدير. آنجاق لهجه له ريميزده بولونان و آنلامي بير آلان اؤلچوسو اولان "دؤنوم" كلمه سينين وارليغي، "دؤنمه ك" كؤكه نينه "-يم" سون اكي آرتيريلاراق تؤره ديله ن و آنلامي يئني بير دوروما دؤنوشمه زاماني اولان "دؤنوم" يئني دئگيسينين ياپيمي و يا قوللانيلماسيني يانليش ياپماميشدير.

يوخاريدا گؤرولدويو كيمي توركجه ده ساييلاري بلكه ده يوزله رجه اولابيله جه ك توركجه كؤك و اكله ر يارديمي ايله ياپيلميش و ديليميزده داها اؤنجه ده ن بولونان سؤزجوكله رله بيچيمسه ل عئينيليك داشييان سؤزجوك واردير. بوگون "بازداشت كردن" آنلاميندا چاغداش ديليميزده بولونان "توتوقلاماق" فئعلي ده بونلاردان بيريدير. "آني"، "دؤنوم"، "تاريم"، "اؤزه ك" اؤرنه كله رينده اولدوغو كيمي، ياپيجا و آنلامجا دوغرو اولان بو يئني تؤره تينين ده تؤره ديلمه سي و يا قوللانيلماسي ديليميزده عئيني بيچيمده باشقا بير دئگي واردير دييه يانليش ساييلاماز.

٣-گنه لده آيريق (فرقلي) آنلاملاري داشييان، آنجاق عئيني بيچيمي بولونان ايكي كلمه نين ديلده وار اولماسينين ياراداجاغي سورون، بو ايكي سؤزجويون او ديلي قونوشانلار طره فينده ن بير بيري ايله قاريشديريلما اولاسيليغيدير. آنجاق "توتوقلاماق" قونوسوندا بو سوروندان چكينمه نين گئچه رليلييي يوخدور. چونكو آنلامي "بازداشت كردن" اولان توتوقلاماق فئعلي چاغداش توركجه ميزه عاييددير، اويسا آنلامي آختالاشديرماق اولان توتوقلاماق ائديمي، بايريلاشميش (آرخاييكله شميش) بير سؤزجوكدور و چاغداش ديليميزين سؤز داغارجيغيندا يئر آلماماقدادير. دولاييسي ايله بو ايكي فئعلين بير بيري ايله قاريشديريلما سورونو سؤز قونوسو اولابيلمه ز.

٤-داها گنيش بير گؤرونگه ده ن (پئرسپئكتوده ن) باخيلديغيندا عئيني بيچيمي آنجاق فرقلي آنلاملاري داشييان سؤزجوكله رين وارليغي، تكجه يئني دئگيله ر و چاغداش ديليميزده دئييل، اسكي دئگيله ر و اسكي توركجه ده ده سيخجا قارشيلاشديغيميز بير دورومدور. بيليندييي كيمي آيريق آنلاملي آنجاق بيچيمده ش اولان بئله كلمه له رين قوللانيشي اسكي گؤركسؤزوموزده (اده بيياتيميزدا) جيناس صنعه تيني ياراتميشدير. توركجه سؤزداغارجيغي بو آچيدان او دنلي وارسيلدير كي امير عليشير نوايي توركجه ني بير "جيناسلار ليساني" دييه آدلانديرميشدير.

٥-ايندي سورو بودور: آيريق آنلامي بيچيمده ش سؤزجوكله رين تؤره ديلمه و قوللانيلماسي نده ن گئچميشده دوغرو، آنجاق گونوموزده يانليش ساييلسين؟. باشقا بير سؤزله ديليميزده بيچيمله ري عئيني آنجاق آنلاملاري فرقلي اولان ايكي توتوقلامانين بولونماسينا قارشي چيخانلار، ايسته ر ايسته مه ز ديليميزده كي بوتون آيريق آنلاملي بيچيمده ش كلمه له ره و ده جيناس صنعه تينه قارشي چيخميش اولمورلار مي؟

ريضا براهه ني (رضا براهني)`نين سؤيله شيسينده اوچ تارتيشمالي قونو

مئهران باهارلي

سؤزوموز

اونلو تورك و آزه ربايجانلي يازار ريضا براهه ني (رضا براهني) آزه ربايجان جومهورييه تينده يايينلانان آينا قزئتي ايله بير سؤيله شي ياپميشدير.

http://baybak.com/say_1199.azr

گونئي آزه ربايجان و ايران توركله ري و اؤزه لليكله آيدين و سئچگينله رينين قوزئي آزه ربايجان، عراق توركمان ائلي و توركييه آيدين و سئچگينله ري ايله اولابيلديكجه داها سيخ ايليشگيله رده بولونماسي، بونلارين قارشيليقلي اولاراق بيربيريني و دولاييسي ايله اؤزله ريني تانيماسي آچيسيندان يارارلي و گره كليدير. ريضا براهه ني`نين قوزئي آزه ربايجاندا بولونماسي و اونونلا ياپيلان بو سؤيله شي ده بو باغلامدا اولوملو بير آدديمدير. بو سؤيله شيده ريضا براهه ني`نين ديله گتيرديكله رينين هاميسينا ياخينينا قاتيليرام. اؤرنه يين اونون ايراندا اه ياله تله رين (ايالت) (منجه فئدئرال دئوله تله رين) اينظيباتي-اراضي بؤلگوسونون ديل تمه لينده آپاريلماسي گره كدييي حاققيندا سؤيله ديلكله ري اولدوقجا يئرينده اولوب، ايراندا ياشايان تورك خالقينين تمه ل ايسته كله رينده ن بيريدير.

آنجاق ريضا براهه ني`ين بو سؤيله شيده بير سيرا تئكنيك سورونلار حاققيندا ايله ري سوردوكله ري تارتيشماليدير. اؤرنه يين اونون ايراندا تورك ديلينين صاحيب اولماسي گره كدييي ايستاتو تارتيشمالي بير گؤروشدور، خامنه اي`نين آنا ديلي حاققيندا سؤيله ديكله ري ايسه دوغرو دئييلدير. آيريجا سايين براهه ني`نين گئچه نله رده نيويورك`دا فارس خالقينين ياشيل حره كه تيني قوللاماق (دسته كله مه ك) آماجي ايله قاتيلديغي آجليق اوروجو ائيله مينده، قيسسا بير پاراقرافدا اوچ دفعه "ايران ميلله تي"نده ن (ملت ايران) آد آپارماسي دا منجه ساخينجاليدير:

١-براهه ني، اؤز سؤيله شيسينده ايراندا تورك ديلي محه للي (محلي، يئره ل) رسمي ديل اولماليدير دئميشدير. بو گؤروش تاريخي و سيياسي آچيلاردان سورونلودور. ايراندا تورك ديللي محه للي دوزئيده دئييل، سراسه ري دوزئيده رسمي ديل اولماليدير. نئجه كي عراقدا كوردجه و افغانيستاندا دريجه محه للي دوزئيده دئييل، سراسه ري دوزئيده رسمي ديل ائعلان ائديلميشديرله ر. عراقدا هئچ بير زامان دئوله ت ديلي اولمايان و بير آزينليغين ديلي اولان كوردجه مركه زي دئوله تين رسمي ديلي اولابيليرسه، نه اوچون گئچميش مين ايلده ايراندا هميشه تورك دئوله تله رين رسمي ديلله رينده ن بيري و بوگون ده اهالينين چوخونلوغونون ديلي اولان توركجه، مركه زي دئوله تين رسمي ديلله رينده ن بيري اولابيلمه سين؟ سايين براهه ني`نين گؤروشو سيياسي آچيدان دا دوزگون دئييلدير. ايران توركله ري سيياسي اولاراق ماكسيمومو (توركجه نين سراسه ري اولاراق رسمي ائديليشيني) ايسته مه ليديرله ر كي ان آزيندان مينيمومو (توركجه نين بؤلگه سه ل اولاراق رسمي ائديليشيني) الده ائده بيلسينله ر. آيريجا ايراندا توركجه نين يالنيز محه للي دوزئيده رسمي ديل ائعلان ائديلمه سي، ايرانچي آزه ربايجانچيلارين سيياسي ايسته ييدير و چاغداش تورك آزه ربايجان ميللي دئموكراتيك حره كه تينين سيياسي ايسته ك و پيلاتفورمو – توركجه نين ايران`ين باشا باشيندا و سراسه ري دوزئيده رسمي اولماسي ايسته يي -ايله اؤرتوشمور.

ايراندا توركجه نين سراسه ري دوزئيده رسمي اولماسي گره كدييي حاققيندا آشاغيداكي يازييا باش ورولابيلينه ر:

رسميت انحصاري فارسي در ايران، ناهنجار با عرف منطقه
http://sozumuz.blogspot.com/2009/09/blog-post_25.html

٢-براهه ني نييويورك`دا فارس خالقينين ياشيل حره كه تيني قوللاماق (دسته كله مه ك) اوچون ياپيلان آجليق اوروجو ائيله مينده، قيسسا ايكي پاراقرافليق فارسجا بير دانيشما ياپميشدير. او بو ايكي پاراقرافدا دفعه له رله، ايران ميلله تي (ملت ايران) تعبيريني ايشله تميشدير. منجه بير سيرا سيياسي مولاحيظه له ري نظه رده آلاراق سئچيله ن و بير آيدين اولان براهه ني طره فينده ن ايشله ديله ن بو تعبير و او سيياسي مولاحيظه له رين اؤزو، اويقون اولماميشدير. ايران`ين چوخ ميلله تلي اولماسي گرچه يي و اولقوسو، چاغداش تورك آزه ربايجان ميللي دئموكراتيك حره كه تينين تمه ل و ايستيراتئژيك سؤيله مله رينين باشيندا گلير. براهه ني اؤز دانيشماسيندا، ايران ميلله تي تعبيري يئرينه، ايران خالقي (مردم ايران) تعبيريني ايشله ده بيله ردي. ايران ميلله تي (ملت ايران) ايراندا دئوله ت-ميلله ت (دولت-ملت) پيروژه سينين اوزانتيسيدير و وار اولمايان، گرچه ك ديشي و سانال بير اولونتودور. تورك آيدينلارينين بو تعبيري ايشله تمه سي ايسه قبول ائديلمه زدير. بيزيم آيدينلاريميز، مده ني جساره ت و تابولاري ييخمانين آيدينليق گؤره وي اولدوغونو اونوتماماليديرلار. ايكيلي اويناماقسا، فارسلارين يانيندا "ايران ميلله تي" (ملت ايران) و توركله رين يانيندا "ايران ميلله تله ري" (ملتهاي ايران) تعبيرله ريني ايشله تمه ك، آيدين دئييل، سيياسه تچينين ياخلاشيم و توتومو اولابيله ر.

ايران`ين چوخ ميلله تلي بير اولكه اولدوغو حاققيندا آشاغيداكي يازييا باخابيله رسينيز:

ايران يك واحد ملت-دولت نيست
http://tedepe.blogspot.com/2007/08/mohammadrg2001yahoo_12.html

٣-براهه ني آينا قزئتي ايله ياپديغي سؤيله شيده، ايران`ين رهبه ري خامنه اي`نين آناديلينين توركجه اولدوغونو و اطرافيندا دا چوخلو تورك`ون بولوندوغونو سؤيله ميشدير. بو ايدديعالار گرچه كله ري يانسيتمير. بيليندييي كيمي خامنه اي`نين آنا ديلي توركجه دئييل، فارسجادير. اونون آتاسينين ديلي توركجه دير. خامنه اي`نين اطرافيندا و گنه لده ايران ايسلام جومهورييه تينين اوست دوزئي يؤنه تيجيله ري آراسيندا چوخلو تورك`ون وار اولدوغو ايدديعاسي دا، فارس ميلللييه تچيله ري و ايران دئوله تينين پيسيكولوژيك ساواش آماجلي پيروپاقانداسيندان باشقا بير شئي دئييلدير. بوگون ايران ايسلام جومهورييه تينين يوزله رله اوست دوزئي يؤنه تيجيله ري آراسيندا توركله رين ساييسي بارماق ساييسي قده ر آزدير ("بيت رهبري"؛ "شوراي عالي امنيت ملي"؛ "شوراي عالي انقلاب فرهنگي"؛ "سپاه پاسداران، بسيج، ارتش و اؤته كي سيلاحلي گوجله ر قوموتانلاري؛ "صدا و سيما"؛ "جومهور باشخاني" و "باخانلار كابينئتي"؛ "مجلس خبرگان"، "مجلس شورا"، "مجمع تشخيص مصلحت نظام"، "حوزه هاي علميه" باشخانلار و يؤنه تيجيله ري، ....). سايين براهه ني`نين خامنه اي`نين اطرافينداكي توركله رده ن آماجي، نئچه قاپيجي، چايچي و يا نوحه خان ايسه بو دوغرو بير ايدديعادير. آنجاق يوخاريدا آدلاري سيرالانان و ايران ايسلام جومهورييه تينين بئيني و اؤزو ساييلان قوروملارين باشچي و يؤنه تيجيله رين هاميسي، فارسديرلار. اساسه ن توركله ري ايران دئوله تي يؤنه تيجي كادرلاريندان تصفييه ائتمه ك، بوگونكو ايران دئوله تينين بيلينه ن بير داورانيش اولقوسو و تمه ل اه ييليميدير.

خامنه اي`نين آنا ديلينين توركجه اولدوغو و ايران دئوله تينين اوست دوزئيي يؤنه تيجيله ري آراسيندا توركله رين بولوندوغو سؤيله نتيسي حاققيندا آشاغيداكي يازييا باخابيله رسينيز:

خامنه اي: من نه تركم نه آذربايجاني- اسدالله خلخالي
http://tedepe.blogspot.com/2008/01/blog-post.html

گرچه يه هو!!!!
-----------------------
Riza Bәrahәni’nin Söylәyişindә Üç Tartışmalı Qonu

Mehran Baharlı

Sözümüz

Ünlü Türk vә Azәrbaycanlı yazar Riza Bәrahәni Azәrbaycan Cumhuriyәtindә yayınlanan Ayna qәzeti ilә bir söylәşi yapmışdır:

http://baybak.com/say_1199.azr

Güney Azәrbaycan vә İran Türklәri vә özәlliklә aydın vә seçginlәrinin Quzey Azәrbaycan, İraq Türkmaneli vә Türkiyә aydın vә seçginlәri ilә olabildikcә daha sıx ilişgilәrdә bulunması, bunların qarşılıqlı olaraq birbirini vә dolayısı ilә özlәrini tanıması açısından yararlı vә gәrәklidir. Riza Bәrahәni’nin Quzey Azәrbaycanda bulunması vә onunla yapılan söylәşi dә bu bağlamda olumlu bir addımdır. Bu söylәşidә Riza Bәrahәni’nin dilә gәtirdiklәrinin hamısına yaxınına qatılıram. Örnәyin onun İranda әyalәtlәrin (mәncә federal devlәtlәrin) inzibati-әrazi bölgüsünün dil tәmәlindә aparılması gәrәkdiyi haqqında söylәdiklәri, olduqca yerindә olub İranda yaşayan Türk xalqının tәmәl istәklәrindәn biridir.

Ancaq Riza Bәrahәni’nin bu söylәşidә bir sıra teknik sorunlar haqqında ilәri sürdüklәri tartışmalıdır. Örnәyin onun İranda Türk dilinin sahib olması gәrәkdiyi istatu tartışmalı bir görüşdür, Xamneyi’nin ana dili haqqında söylәdiklәri isә doğru deyildir. Ayrıca sayın Bәrahәni’nin geçәnlәrdә Niuyorkda Fars xalqınln Yaşıl Hәrәkәtini qollamaq (dәstәklәmәk) amacı ilә qatıldığı aclıq orucu eylәmindә qıssa bir paraqrafda üç dәfә “İran Millәti”ndәn ad aparması mәncә saxıncalıdır.

1-Bәrahәni öz söylәşisindә “İranda Türk dili mәhәlli yerәl rәsmi dil olmalıdır” demişdir. Bu görüş târixi vә siyasi açılardan sorunludur. İranda Türk dili mәhәlli düzeydә deyil, sәrasәri düzeydә rәsmi dil olmalıdır. Necәki İraqda Kürdcә vә Afqanistanda Dәricә mәhәlli düzeydә deyil, sәrasәri düzeydә rәsmi dillәr e’lan edilmişlәrdir. İraqda heç bir zaman devlәt dili olmayan vә bir azınlığın dili olan Kürdcә, mәrkәzi devlәtin rәsmi dili olabilirsә, nә üçün geçmiş min ildә İranda hәmişә Türk devlәtlәrin rәsmi dillәrindәn biri vә bugün dә әhalinin çoxunluğunun dili olan Türkcә, mәrkәzi devlәtin rәsmi dillәrindәn biri olmasın? Sayın Bәrahәni’nin görüşü, siyasi açıdan da düzgün deyildir. İran Türklәri siyasi olaraq maksimumu (Türkcәnin sәrasәri olaraq rәsmi edilişini) istәmәlidirlәr ki әn azından minimumu (Türkcәnin bölgәsәl olaraq rәsmi edilişini) әldә edәbilsinlәr. Ayrıca İranda Türkcәnin yalnız mәhәlli düzeydә rәsmi dil e’lan edilmәsi, İrançı Azәrbaycançıların siyasi istәyidir vә çağdaş Türk Azәrbaycan Milli demoķratik Hәrәkәtinin siyasi istәk vә pılatformu (Türkcәnin İranın başabaşında vә sәrasәri düzeydә rәsmi olması istәyi) ilә örtüşmür.

İranda Türkcәnin sәrasәri düzeydә rәsmi olması gәrәkdiyi haqqında aşağıdakı yazıya baş vurulabilinәr:

http://sozumuz.blogspot.com/2009/09/blog-post_25.html

2-Bәrahәni Niuyorkda Fars xalqının Yaşıl Hәrәkәtini qollamaq (dәstәklәmәk) üçün yapılan aclıq orucu eylәmindә, qıssa iki paraqraflıq Farsca bir danışma yapmışdır. O bu iki paraqrafda dәfәlәrlә “İran Millәti” tә’birini işlәtmişdir. Mәncә bir sıra siyasi mulahizәlәri nәzәrdә alaraq seçilәn vә bir aydın olan Bәrahәni tәrәfindәn işlәdilәn bu tә’bir vә o siyasi mulahizәlәrin özü, uyqun olmamışdır. İran’ın çox millәtli olması gәrçәyi vә olqusu, çağdaş Türk Azәrbaycan milli demoķratik hәrәkәtinin tәmәl vә isitratejik söylәmlәrinin başında gәlir. Bәrahәni öz danışmasında “İran Millәti” tә’biri yerinә, “İran Xalqı” (Mәrdome İran) tә’birini işlәdәbilәrdi. “İran Millәti” İranda devlәt-millәt pırojәsinin uzantısıdır vә var olmayan, gәrçәk dışı vә sanal bir oluntudur. Bu tә’biri Türk aydınların işlәtmәsi isә, qәbul edilmәzdir. Bizim aydınlarımız mәdәni cәsarәt vә tabuları yıxmanın aydınlıq görәvi olduğunu unutmamalıdırlar. İkili oynamaqsa, Farsların yanında “İran Millәti” vә Türklәrin yanında “İran Millәtlәri” (Mellәthaye İran) tә’birlәrini işlәtmәk aydın deyil, siyasәtçinin yaxlaşım vә tutumu olabilәr.

İranın çox millәtli bir ölkә olduğu haqqında aşağıdakı yazıya baxabilәrsiniz:

http://tedepe.blogspot.com/2007/08/mohammadrg2001yahoo_12.html

3-Bәrahәni Ayna qәzeti ilә yapdığı söylәşidә İran’ın rәhbәri Xamneyi’nin anadilinin Türkcәә olduğunu vә әtrafında da çoxlu Türk’ün bulunduğunu söylәmişdir. Bu iddialar gәrçәklәri yansıtmır. Bilindiyi kimi Xamneyi’nin ana dili Türkcә deyil, Farscadır. Onun atasının dili Türkcәdir. Xamneyi’nin әtrafında vә gәnәldә İran İslam Cumhuriyәtinin üst düzey yönәticilәri arasında çoxlu Türk’ün var olduğu iddiası da Fars milliyәtçilәri vә İran devlәtinin pisiķolojik savaş amaclı pıropaqandasından başqa bir şey deyildir. Bugün İran İslam Cumhuriyәtinin yüzlәrlә üst düzey yönәticilәri arasında, Türklәrin sayısı barmaq sayısı qәdәr azdır (“Beyte Rәhbәri”, “Şurâye Âliye Əmniyyәte Melli”, “Şurâye Âliye Enqelâbe Fәrhәngi”, “Sepâhe Pâsdârân”, “Bәsic”, “Ərteş” vә ötәki silahlı güclәr qomutanları”, “Sәda vә Sima”, “Cumhurbaşxanı”, “Baxanlar ķabineti”, “Mәclese Xobregan”, “Mәclese Şura”, “Mәcmәe Tәşxise Mәslәhәte Nezam”, “Howzehaye Elmiyye” başçıları vә yönәticilәri, ...). Sayın Bәrahәni’nin Xamneyi’nin әtrafındakı Türklәrdәn amacı, neçә qapıcı, çayçı vә ya novhәxan isә, bu doğru bir iddiadır. Ancaq yuxarıda adları sıralanan vә İran İslam Cumhuriyәtinin beyni vә özü sayılan qurumların başçı vә yönәticilәrin hamısı Farsdırlar. Əsasәn Türklәri İran devlәti yönәtici ķadrlarından tәsfiyә etmәk, bugünkü İran devlәtinin bilinәn bir davranış olqusu vә tәmәl eyilimidir.

Xamneyi’nin ana dilinin Türkcә olduğu vә İran devlәtinin üst düzey yönәticilәri arasında Türklәrin bulunduğu söylәntisinin haqqında aşağıdakı yazıya baxabilәrsiniz:

http://tedepe.blogspot.com/2008/01/blog-post.html

Gәrçәyә Hu!!!

انتشار منظومه تركي ياشاسين شهركيان در چهار محال و بختياري، سروده اي از همايون عليدوستي

http://luristan-tr.blogspot.com/

رونمايي از منظومه تركي ياشاسين شهركيان در چهارمحال و بختياري

مجموعه شعر نسل كهن شهر هفت هزار ساله "كيان" در قالب منظومه تركي "ياشاسين شهركيان" رونمايي شد. انتشار منظومه ترکی «یاشاسین شهرکیان» سروده شاعر معاصر استاد همایون علیدوستی با اقبال عمومی مردم مناطق ترک زبان استان چهارمحال و بختیاری به ویژه ساکنان شهر کیان مواجه شده است. این منظومه در برگیرنده حدود 400 بیت شعر به زبان ترکی قشقایی است که به آداب و رسوم مردم شهر کیان در گذشته های دور و خاطرات شاعر از دوران کودکی و زادگاهش اشاره دارد. نگاهی به باورها و سنت های اصیل مردم از دیگر رویکردهای این منظومه به شمار می آید.


همايون عليدوستي مسوول خانه طنز حوزه هنري چهارمحال و بختياري گفت: اين مجموعه در 400 بيت به زبان تركي قشقايي سروده شده و بصورت نرم افزار (سي دي) تكثير و در اختيار اهل ادب قرار گرفته است. همايون عليدوستي هدف از جمع آوري اين مجموعه شعر را زنده نگه داشتن فرهنگ و ادب، هنر و آداب و رسوم اين شهر كهن در زمانهاي قديم دانست. وي بكار بردن ضرب المثل ها، كنايه، آداب و رسوم اعياد، جشنها و سوگواريهاي ائمه اطهار(ع) به زبان تركي قشقايي را از نكات برجسته اين مجموعه ادبي برشمرد. عليدوستي تصريح كرد: انتقال فرهنگ و آداب نسل هاي گذشته به نسل جديد امكان تهاجم فرهنگي غرب به جامعه را كاهش مي دهد.

همایون علیدوستی متولد سال ۴۵ در شهركرد است، كه در حال حاضر استاد دانشگاه علوم‌پزشكی و مسئو ل خانه طنز حوزه هنری چهارمحال و بختیاری نیز می باشد. كتاب‌های «اشك فانوس»، «غربت‌نوشته‌ها»، «چشم‌ها و آینه‌ها» انتشارات سوره‌ی مهر، «شب‌های بی‌ستاره» انتشارات نیستان، «یك سبد شقایق» نشر عابد، «درآستان جانان»، مجموعه طنز «كاكتوس» و «فصلی به رنگ عشق» انتشارات بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، از دیگر آثار او هستند.

-------------------------------

اطلاعاتی در باره شهر ترك نشين شهرکیان در استان چهارمحال و بختياري

شهر کیان در فاصله تقریبی سه کیلومتری شهرکرد مرکز استان چهارمحال و بختیاری واقع شده و بیش از 10 هزار نفر جمعیت دارد. (شهرک قدیم، تغییر نام شهرک و تبدیل آن به شهر کیان در سال ۱۳۷۴ انجام شد). به گفته باستان شناسان قدمت این شهر به 7هزار سال پیش می رسد و به عنوان یکی از خاستگاه های تمدن و فرهنگ کهن در کشور به شمار می رود.

جمعیت این شهر در حدود ۲۰۰۰۰ نفر می‌باشد. بسیاری از اهالی شهرهای شهرستان شهر كرد مانند سامان، بن، شهر ِکیان و طاقانک به زبان ترکی نزدیک به ترکی قشقایی تکلم می‌کنند. بیشتر مردم شهر کیان از ترکان قشقائی مهاجر بوده و به ترکی صحبت می‌کنند. مردم این شهر بیشتر به کارهای کشاورزی مشغولند. تعداد زیادی از تحصیل کردگان آن در شهرکرد مشغول بکارند.

مسجد جامع یکی از آثار تاریخ این شهر است. از ديگر جمله جاذبه‌های مذهبی این شهر امام‌زاده «شاهزاده عزیزالله» و «گوركاي تپه» است. گورکای تپه در کنار جاده شهرکرد-شهر کیان، در حدود ۵ کیلومتری شهرکرد و در ابتدای شهر کیان (شهرک) در ۲۰۰ متری جاده قرار دارد. این تپه در اثر فعالیتهای کشاورزی تخریب شده و قسمت کمی از آن باقی مانده است. این تپه دارای آثاری از هزاره ۵و ۴ و ۳ و جديدتر می باشد. از مهمترین یافتّه هاي تپه، سفالهای آغاز ادبیات ُیعنی سفالهای لبه واریخته می باشد که هم اکنون در موزه باستان شناسی شهرکرد نمونه های آن نگهداری می شوند.

اينجه قاورام و چالارلاري قارشيلايابيله ن يئنيجيل و چاغداش ديليميز

مئهران باهارلي

http://www.sozunsozu.com/forum/showthread.php?p=52537
---------------------
سايين هادي قاراچاي

منجه تمه ل قونو اولدوقجا دورولاشميشدير:

الف-"توتوكلاماك" ائديمي (فئعلي) توركييه توركجه سينده فارسجا "بازداشت كردن" آنلاميندا ايشله ديلير.
ب-بو فئعل يئني بير تؤره تيدير و اسكي توركجه ده بولونان و آختالاشديرماق آنلامي داشييان فئعلله عئيني دئييلدير.
ج-بو يئني تؤره تي، ياپيجا و آنلامجا توركجه نين قوراللارينا اويقوندور.

بوندان سونراكي تارتيشمام، سيزين بو يئني تؤره تينين بيزيم توركجه ميزده ايشله ديلمه سيني اويقون بولمامانيزلا ايلگيليدير. بو دوغرولتودا ايله ري سوردويونوز آرقومانلار حاققيندا اؤز دوشونجه له ريمي قيسساجا يازيرام:

١-توركييه ده تؤره ديله ن يئددي ميني آشقين يئني دئگي (كلمه) واردير. بونلارين يوزده اونو يعني يئددي يوزه ياخيني بو و يا او يؤنده ن سورونلودورلار. بو سورونلو يئني تؤره تيله ر حاققيندا چوخ ساييدا اينجه له مه و اله شديري پيتييي (كيتابي) ايله يوزله رجه مقاله يازيلميشدير. آنجاق منيم بيلديييم قده ري ايله ايندييه جه ن بو آراشديرمالاردا كيمسه "توتوكلاماك" فئعلينين يانليش اولدوغونو سؤيله مه ميشدير.

٢-من بيزيم توركجه ايله اؤرنه يين قازاقجا`ني ايكي آيري، آنجاق قودا (قوهوم) ديل ساييرام. اويسا توركييه-بالكانلار توركجه سي ايله آزه ربايجان-گونئي ايران-خوراسان توركجه سيني ايكي آيري ديل دئييل، تك بير ديلين لهجه توپارلاري (قوروپلاري) اولاراق گؤروره م. بونون سونوجوندا دا توركييه-بالكان توركجه سينده وار اولان بوتون توركجه سؤزله ري، خوراسان و ايران`ين گونئيي توركجه سينده وار اولان بوتون توركجه سؤزله ر كيمي، اؤز سؤزله ريميز و اؤزوموزونكو دييه قبول ائديره م. بو اوزده ن ده اونلارين گؤركول (اده بي)، يازين (مكتوب)، توغرالي (رسمي) و اؤلچوت (مئعيار) ديليميزده ايشله ديلمه سينه نه تك قارشي دئييله م، بلكه بونو واجيب و گره كلي بير ايش اولاراق گؤروره م.

٣-توركييه-بالكان توركجه سينده بيزيم توركجه يه سؤزجوك قازانديراركه ن، آلينان سؤزجوكله رين ياپيجا و آنلامجا دوغرو اولماسي و داها سونرا بيزيم لهجه ميزين اؤزه لليكله رينه اويدورولماسي شرطدير. اؤرنه يين توركييه توركجه سينده تؤره ديله ن "اوچاك" كلمه سي ياپيجا و آنلامجا دوغرودور. دولاييسي ايله بيز ده اونو اؤز ديليميزده قوللانابيله ريك. بورادا تك ياپيلماسي گره كه ن شئي، بيزيم لهجه ميزين اؤزه لليكله ريني گؤزه تله مه كدير. يعني ديليميزه اونو "اوچاك" دئييل، "اوچاق" اولاراق آلماليييق. "توتوكلاماك" قونوسوندا دا اولاي، عئينيدير. بو كلمه ياپيجا و آنلامجا دوغرودور و بيز اونو اؤز لهجه ميزين اؤزه لليكله رينه گؤره يعني "توتوقلاماق" اولاراق ايشله ده بيله ريك.


٤-منجه فارسجادا "بازداشت كردن"، "دستگير كردن" و "گرفتن" قاوراملاري آراسيندا، ان آزيندان توزه (حوقوق) ديلينده و توركييه توركجه سي ايله بوتون آوروپا ديلله رينده اولدوغو كيمي، فرق واردير. توزه ل (حوقوقي) ديلده "بازداشت كردن" اولايي، "دستگير كردن`ده ن سونرا گلير و شخصين يارقيج قرارينجا توتوق ائوينه قونماسي ايله گرچه كله شير. آنجاق "دستگير كردن" اورامين (خييابانين) اورتاسيندا دا اولابيله ر، يارقيج قراري گره كديرمه يه بيله ر و توتوق ائوي ايله سونوجلانماسي دا شرط دئييلدير. بو آيريق (فرقلي) قاوراملاري قارشيلاماق اوچون، گؤرولدويو كيمي، فارسجادا اوچ فرقلي فئعل واردير.

٥- فارسجاداكي بو اوچ آيريق (فرقلي) فئعلين آنلامينين فرقلي اولماديغيني وارسايساق بيله، بو دورومدا فارسجادا عئيني قاوراما قارشيليق اوچ ائش آنلاملي كلمه واردير دئمه كدير. فارسجادا ائش آنلاملي كلمه له ر بولونوركه ن، بيزده نده ن اولماسين؟

٦-فرقلي قاوراملاري، بير بيرينه ياخين اولسالار بيله، قارشيلاياجاق فرقلي كلمه له رين بولونماسي بير ديلين و اوندان دا اؤنه مليسي او ديلي قونوشان خالق و توپلومون اورال (مده ني) گليشمه وتوپلومسال ( سوسيال)-اوسول (ذئهني) ياشامينين قارماشيقلاشماسي ايله ايلگيلي و اورانتيليدير. چئشيتلي قاوراملاري سينيرلي بير نئچه دئگي (كلمه) ايله قارشيلاماق ايسه، گليشمه ميش توپلوم و ديلله رين كومپلئكسله شمه ميش سوسيال و ايلكه ل بوگوشسه ل (فلسه في) ياپيسينين گؤسته رگه سيدير. بيرئيله رده ده بئله بير ديل گنه لده انتئلئكتوئل اوياريلاردان اوزون سوره يوخسون قالميش يئتيشگينله ر، يا دا ببه ك و اوشاقلارين ديلي اولابيله ر.

٧-توركجه بيزيم آزه ربايجاندا، عوثمانلينين ترسينه، بيليمسه ل (عئلمي)، بوگوشسه ل (فلسه في)، گؤركول (اده بي)، يازين، اركله ت (دئوله ت) و توغرالي (رسمي) ديل اولماميشدير. بونا اك اولاراق ايران و آزه ربايجاندا ياشايان خالقيميز، يوز ايلله رجه فارس و دولاييسي ايله اورتادوغو اكينجي (كولتورو) و ايسلام دونياسي گئري قالميشليغينين آغير ائتگيسي آلتيندا قالميشدير. بو ايكي نده ن ايسه، ديليميزين جيليزلاشما، سيسقالاشما، آريقلاما و اؤلوشگه مه يه اوز توتماسينا و يئني كلمه اوره تمه سوره جيني دوردورماسينا نده ن اولموشدور. بو، قوزئي آزه ربايجان`ين توغرالي (رسمي) و گؤركول (اده بي) ديلي اوچون ده گئچه رليدير. بوگون گونئيده و قوزئيده اوچ فرقلي "بازداشت كردن"، "دستگير كردن"، "گرفتن" قاوراملار، تك بير "توتماق" فئعلي ايله قارشيلانيرسا بو ديلين گوجو دئييل، گوجسوزلويونو، و بو ديلي ايشله ده ن توپلومون او آلاندا گليشمه ميشليييني گؤسته رير.

٨-منجه "ديليميز"ي سئومه نين آنلامي، "ديليميزي بوتون اولاناق و گيزيلله ري (پوتانسييئلله ري) ايله" سئومه كدير. اينديكي آزه ربايجان جومهورييه تينده سيسقالاشان آزه ربايجانجا`ني و يا ايراندا تينجيقمايا اوز توتموش گونجه ل ديليميز و بونلارين تمه لينده (اساسيندا) بيچيمله نمه كده اولان و دار چئوره له رين ايشله تدييي گؤركول (اده بي)، يازين (مكتوب) و توغرالي (رسمي) ديلي دئييل. ديليميزده اوچ آيريق "توتوقلاماق"، "ياخالاماق" و "توتماق" ائديمي واردير. بونلارين گؤركول، يازين و يا دا توغرالي ديلده قوللانيلماماسي ديليميزين سورونو دئييلدير، ديليمزين گيزيل و اولاناقلارينا بله د اولمايان يا دا بو اولاناق و گيزيلله ري قوللانماقدان چكينه ن بيزيم سورونوموزدور.

تارتيشمانين ايكينجي بؤلومونده سؤيله ديكله ريمين اؤزه تي:

توركجه ده وار اولان توتوقلاماق (بازداشت كردن)، ياخالاماق (دستگير كردن) و توتماق (گرفتن) كلمه له ريني گؤركول (اده بي) و يازين ديليميزه قازانديرماق؛ توركجه ني قوروماق، وارسيللاشديرماق و گليشديرمه كله ياناشي، قارماشيق (كومپلئكس)، يئنيجيل (مودئرن) و چاغداش (موعاصير) توپلوم و بئيينله رين گره كسينيمله رينه يانيت وئرمه دوغرولتوسوندادير.

سوندا من ده سيزه قاتيليرام: بيز ديليميزه اؤزه نله ياناشماليييق. اصلينده بو تارتيشمانين ياپيلماسي بيله، يئني قوشاغين گره كه ن و گؤزله نه ن بو اؤزه ني گؤسته رمه يه باشلاديغينين و بو اوزده ن ده بو سفه ر خالقيميزين اوتقون (غاليب) اولاجاغينين قانيتيدير.

سايقيلاريملا

مئهران باهارلي

سؤزلوكSözlük

آراشديرماAraşdırma : تحقيق
اركله تƏrklәt : دولت
آريقArıq : لاغر
آشقينAşqın : متجاوز
آلانAlan : عرصه
آنلامAnlam : مفهوم
آيريقAyrıq : متفاوت
اكƏk : علاوه
اكينجƏkinc : فرهنگ
اله شديريƏlәşdiri : تنقيد
اوتقونUtqun : غالب
اورالUral : مدني
اورامUram : خيابان
اورانتيليOrantılı : متناسب
اورتادوغوOrtadoğu : خاورميانه
اؤرنه يينÖrnәyin : به عنوان مثال
اوره تمهÜrәtmә : توليد
اؤزه تÖzәt : خلاصه
اؤزه لليكÖzәllik : خصوصيت
اؤزه نÖzәn : دقت، اهتمام
اوسولUsul : ذهني
اولاناقOlanaq : امكانات
اولايOlay : حادثه
اؤلچوتÖlçüt : معيار
اؤلوشگه مهÖlüşgәmә : پژمردگي
اؤنه مليÖnәmli : مهم
اوياريUyarı : ايمپالس
اويساOysa : در حاليكه
اويقونUyqun : مطابق
ائتگيEtgi : تاثير
ائديمEdim : فعل
ائش آنلامليEşanlamlı : مترادف
ايشله تمه كİşlәtmәk : بكار بردن
ايلكه لİlkәl : بدوي
ايلگيليİlgili : مربوط
اينجه له مهİncәlәmә : بررسي
اينجهİncә : ظريف
ببه كBәbәk : كودك
بوگوشسه لBügüşsәl : فلسفي
بولونماقBulunmaq : موجود بودن، حضور داشتن
بيچيمله نمه كBiçimlәnmәk : شكل گرفتن
بيرئيBirey : فرد
بيلهBilә : حتي
بيليمسه لBilimsәl : عئلمي
بئيينBeyin : مغز
پيتيكPitik : كتاب
تارتيشماTartışma : بحث
تمه لTәmәl : اساس
توپارTopar : گروه، زمره
توپلومToplum : جامعه
توپلومسالToplumsal : اجتماعي
توتوق ائويTutuqevi : بازداشتگاه
تؤره تيTörәti : مولود
توزه لTüzәl : حقوقي
توزهTüzә : حقوق
توغراليTuğralı : رسمي
تينجيقماTıncıqma : فاسد شدن
جيليزCılız : نزار
چاغداشÇağdaş : معاصر
چالارÇalar : نوانس
چكينمه كÇәkinmәk : امتناع كردن
چئشيتليÇeşitli : متنوع
چئورهÇevrә : محيط
دورولاشماDurulaşma : شفاف شدن
دورومDurum : وضعيت
دوشونجهDüşüncә : فكر، انديشه
دوغرولتوDoğrultu : استقامت
دولاييسي ايلهDolayısı ilә : بنابر اين، از اينرو
دئگيDegi : كلمه، گفته
سايينSayın : محترم، گرامي
سوره جSürәc : روند
سورهSürә : مدت
سورونSorun : مساله
سورونلوSorunlu : مساله دار
سونوجSonuc : نتيجه
سونوجلانماقSonuclanmaq : منجر شدن
سيسقاSısqa : نحيف
سينيرليSınırlı : محدود
قارشيليقQarşılıq : معادل
قارماشيقQarmaşıq : پيچيده
قانيتQanıt : اثبات
قاورامQavram : مفهوم
قوداQuda : خويشاوند
قورالQural : قاعده
قوروماقQorumaq : پاسداشتن، محافظت كردن
قوشاقQuşaq : نسل
قوللانماقQullanmaq : استعمال كردن
قونوQonu : موضوع
قونوشماقQonuşmaq : تكلم كردن
گرچه كله شمه كGәrçәklәşmәk : متحقق شدن
گره كديرمه كGәrәkdirmәk : ايجاب كردن
گره كسينيمGәrәksinim : احتياج
گره كليGәrәkli : واجب
گره كه نGәrәkәn : بايا
گليشمه ميشليكGәlişmәmişlik : عدم توسعه
گليشمهGәlişmә : توسعه
گنه لدهGәnәldә : عموما
گؤركولGörkül : ادبي
گؤزله نه نGözlәnәn : مورد انتظار
گؤزه تله مه كGözәtlәmәk : ملاحظه كردن
گؤسته رگهGöstәrgә : نشانگر
گونجه لGüncәl : روزمره
گئچه رليGeçәrli : معتبر
گيزيلGizil : پتانسيل
نده نNәdәn : سبب
وارسايماقVarsaymaq : فرض كردن
وارسيللاشديرماقVarsıllaşdırmaq : غني ساختن
ياپيYapı : ساختار
يارقيجYarqıc : قاضي، حاكم
يازينYazın : مكتوب
ياشامYaşam : زندگي، حيات
ياناشماقYanaşmaq : نزديك شدن
ياناشيYanaşı : در جنب، در مجاورت
يانيتYanıt : جواب، پاسخ
يوخسونYoxsun : محروم
يؤنYön : جهت
يئتيشگينYetişgin : بالغ، بزرگسال
يئنيجيلYenicil : مدرن


İncә qavram vә çalarları qarşılayabilәn yenicil vә çağdaş dilimiz

Mehran Baharlı
--------------------------------
Sayın Hâdi Bәy Qaraçay:

Mәncә tәmәl qonu olduqca durulaşmışdır:

a-"Tutuklamak" edimi (fe'li) Turkiyә Türkcesinde Farsca "Bazdaşt Kәrdәn" anlamında işlәdilir.

b-Bu fe'l yeni bir törәtidir vә Əski Türkcәdә bulunan vә axtalaşdırmaq anlamı daşıyan fe'llә eyni deyildir.

c-Bu yeni törәti yapıca vә anlamca Türkcәnin qurallarına uyqundur.

Bundan sonrakı tartışmam, sizin bu yeni törәtinin bizim Türkcәmizdә işlәdilmәsini uyqun bulmamanızla ilgilidir. Bu doğrultuda ilәri sürdüyünüz arqumanlar haqqında öz düşüncülәrimi qıssaca yazıram:

1-Türkiyәdә tördilәn yeddi mini aşqın yeni degi (kәlmә) vardır. Bunların yüzdә onu yә'ni 700ә yaxını bu vә ya o yöndın sorunludurlar. Bu sorunlu yeni törәtilәr haqqında çox sayıda incәlәmә vә әlәşdiri pitiyi (kitabı) ilә yüzlәrcә mәqalә yazılmışdır. Ancaq mәnim bildiyim qәdәri ilә indiyәcәn bu araşdırmalardan kimsә "Tutuklamak" fe'linin yanlış olduğunu söylәmәmişdir.

2-Mәn bizim Türkcә ilә örnәyin Qazaqcanı iki ayrı, ancaq quda (qohum) dil sayıram. Oysa Türkiyә-Balkanlar Türkcәsi ilә Azәrbaycan-Güney İran-Xorasan Türkcәsini iki ayrı dil deyil, tәk bir dilin lәhcә toparları (qurupları) olaraq görürәm. Bunun sonucunda da Türkiyә-Balkan Türkcәsindә var olan bütün türkcә sözlәri -Xorasan vә İranın Güneyi Türkcәsindә var olan bütün Türkcә sözlәr kimi -öz sözlәrimiz vә özümüzünkü diyә qәbul edirәm. Bu üzdәn dә onların görkül (әdәbi), yazın (mәktub), tuğralı (rәsmi) vә ölçüt (me’yar) dilimizdә işlәdilmәsinә nә tәk qarşı deyilәm, bәlkә bunu vacib vә gәrәkli bir iş olaraq görürәm.

3-Türkiyә-Balkan Türkcәsindәn bizim Türkcәyә sözcük qazandırarkәn alınan sözcüklәrin yapıca vә anlamca doğru olması vә daha sonra bizim lәhcәmizin özәlliklәrinә uydurulması şәrtdir. Örnәyin Türkiyәdә törәdilәn "Uçak" kәlmәsi yapıca vә anlamca doğrudur, dolayısı ilә biz dә onu öz dilimizdә qullanabilәrik. Burada tәk yapılması gәrәrkәn şey, bizim lәhcәnin özәlliklәrini gözәtlәmәkdir. Yә'ni dilimizә onu "Uçak" deyil, "Uçaq" olaraq almalıyıq. "Tutuklamak" qonusunda da olay eynidir. Bu kәlmә yapıca vә anlamca doğrdur vә biz onu öz lәhcәmizin özәlliklәrinә görә, yә'ni "Tutuqlamaq" olaraq işlәdәbilәrik.

4-Mәncә Farscada "Bazdaşt Kәrdәn", "Dәstgir Kәrdәn" vә "Gereftәn" qavramları arasına әn azından tüzә (huquq) dilindә vә Türkiyә Türkcәsi ilә bütün Avropa dillәrindә olduğu kimi fәrq vardır. Tüzәl (huquqi) dildә Bazdaşt Kәrdәn olayı, Dәstgir Kәrdәndәn sonra gәlir vә şәxsin yarqıc qәrarınca tutuqevinә qonması ilә gәrçәklәşir. Ancaq Dәstgir Kәrdәn uramın (xiyabanın) ortasında da olabilәr, yarqıc qәrarı gәrәkdirmәyәbilәr vә tutuqevi ilә sonuclanması da şәrt deyildir. Bu ayrıq (fәrqli) qavramları qarşılamaq üçün görüldüyü kimi Farscada üç fәrqli fe'l vardır.

5-Farscadakı bu üç ayrıq (fәrqli) fe'lin anlamının fәrqli olmadığını varsaysaq bilә, bu durumda Farscada eyni qavrama qarşılıq üç eşanlamlı kәlmә vardır demәkdir. Farscada eşanlamlı kәlmәlәr bulunurkәn bizdә nәdәn olmasın?

6-Fәrqli qavramları, bir birinә yaxın olsalar bilә, qarşılayacaq fәrqli kәlmәlәrin bulunması bir dilinin vә ondan da önәmlisi o dili qonuşan xalq vә toplumun ural (mәdәni) gәlişmә vә toplumsal (sosyal)- usul (zehni) yaşamının qarmaşıqlaşması ilә ilgili vә orantılıdır. Çeşiltli qavramları sınırlı bir neçә degi (kәlmә) ilә qarşılamaq isә gәlişmәmiş toplum vә dillәrin komplekslәşmәmiş sosyal vә bügüşsәl (fәlsәfi) yapısının göstәrgәsidir. Bireylәrdә dә belә bir dil gәnәldә entelektüel uyarılardan uzun sürә yoxsun qalmış yetişginlәr, ya da bәbәk vә uşaqların dili olabilәr.

7-Türkcә Bizim Azәrbaycanda, Osmanlının tәrsinә, bilimsәl (elmi), bügüşsәl (fәlsәfi), görkül (әdәbi), yazın, әrklәt (devlәt) vә tuğralı (rәsmi) dil olmamışdır. Buna әk olaraq İran vә Azәrbaycanda yaşayan xalqımız, yüzillәrcә Fars vә dolayısı ilә Ortadoğu әkinci (kültürü) vә İslam dünyası geri qalmışlığının ağır etgisi altında qalmışdır. Bu iki nәdәn isә dilimizin cılızlaşma, sısqalaşma, arıqlama vә ölüşgәmәyә üz tutmasına vә yeni kәlmә ürәtmә sürәcini durdurmasına nәdәn olmuşdur. Bu Quzey Azәrbaycanın tuğralı (rәsmi) vә görkül (әdәbi) dili üçün dә geçәrlidir. Bugün Güneydә vә Quzeydә üç fәrqli Bazdaşt Kәrdәn, Dәstgir Kәrdәn vә Gereftәn qavramlar tәk bir Tutmaq fe'li ilә qarşılanırsa, bu dilin gücü deyil gücsüzlüyünü, vә bu dili işlәdәn toplumun o alanda gәlişmәmişliyini göstәrir.

8-Mәncә dilimizi sevmәnin anlamı dilimizi bütün olanaq vә gizillәri (potansiyelleri) ilә sevmәkdir. İndiki Azәrbaycan Cumhuriyәtindә sısqalaşan Azәrbaycancanı vә ya İranda tıncıqmaya üz tutmuş güncәl dilimiz vә bunların tәmәlindә (әsasında) biçimlәnmәkdә olan vә dar çevrәlәrin işlәtdiyi görkül (әdәbi), yazın (mәktub) vә tuğralı (rәsmi) dili deyildir. Dilimizdә üç ayrıq "Tutuqlamaq", "Yaxalamaq" vә "Tutmaq" edimi vardır. Bunların görkül, yazın ya da tuğralı dildә qullanılmaması dilimizin sorunu deyildir, dilimizin gizil vә olanaqlarına bәlәd ya da bu gizil vә olanaqları qullanmaqdan çәkinәn bizim sorunumuzdur.

Tartışmanın ikinci bölümündә söylәdiklәrimin özәti:

Türkcәdә var olan Tutuqlamaq (Bazdaşt Kәrdәn), Yaxalamaq (Dәstgir Kәrdәn) vә Tutmaq (Gereftәn) kәlmәlәrini görkül (әdәbi) vә yazın dilimizә qazandırmaq Türkcәni qorumaq, varsıllaşdırmaq vә gәlişdirmәklә yanaşı, qarmaşıq (kompleks), yenicil (modern) vә çağdaş (muasir) toplum vә beyinlәrin gәrkәsinimlәrinә yanıt vermә doğrultusundadır.

Sonda mәn dә sizә qatılıram: Biz dilimizә özәnlә yanaşmalıyıq. Əslindә bu tartışmanın yapılması bilә, yeni quşağın gәrәkәn vә gözlәnәn bu özәni göstәrmәyә başladığının vә bu üzdәn dә bu sәfәr xalqımızın utqun (qalib) gәlәcәyinin qanıtıdır .

sayqılarımla

Mehran Baharlı

ديل ياراسي: ايكي آيري توتوقلاما

مئهران باهارلي

http://www.sozunsozu.com/forum/showthread.php?p=52666#post52666

سايين اولكه ر خانيم و هادي به ي قاراچاي:

سعيد متين پور آنيسينا باشلاديلان "توتوقلاما ائديمي" قونوسونون ايليگينج اولماسينا اك اولاراق، بو تارتيشمادا منيم آديم و يازيلاريمدان بيري ده گئچدييي اوچون، اونا قاتيلما و بير ايكي قيسساجيق آچيقلامادا بولونما گره يي دويدوم.

توتوقلاما ائديمينه گلمه ده ن اؤنجه، توركجه ميزه يئني كلمه قازانديرما يوللاري حاققيندا بير يازيمين اولدوغونو و اورادا بير نئچه آيري قونو يانيندا، سايين هادي قاراچاي`ين توخوندوغو قونولارين دا تارتيشيلديغيني آنيمساتماق (خاطيرلاتماق) ايسته رديم. او يازينين آدي و ايزله يي بئله دير: توركجه يه يئني كلمه قازانديرما يوللاري

توتوقلاما ائديمينه گلينجه بو قونو ايله ده ايلگيلي ديل ياراسي آدلي يازي ديزيمده بير نئچه سطير يازميشديم. سايين اولكه ر`ين زحمه ت چكيب آلينتي ياپديغي او يازينين آدي و ايزله يي بئله دير: ديل ياراسي-٢: توتماق، توتوقلاماق، ياخالاماق، توتساق، دوستاق، تورمه و قازامات

من او يازيمدا توتوقلاماق ائديمينين فارسجا بازداشت كردن آنلاميندا اولدوغونو سؤيله ميشديم: "توتوقلاماق (بازداشت كردن): توركجه توتوقلاماق فئعلي، فارسجا بازداشت كردن آنلاميندادير. بورادا بير شخصين ياسالار گره يي، قانون يولويلا و ياسال گوجله ر طره فينده ن آلينماسي و اؤزه ل بير يئره (توتوق ائوينه، دوستاغا) آپاريليب يئرله شديريلمه سي سؤز قونوسودور. اؤرنه يين: گؤسته ري سيراسيندا اونلارجا اؤيره نجي توتوقلاندي".

Tutuğ: رهين



Tutuk: آختا

آنجاق آنلاديغيم قده ري ايله سايين هادي قاراچاي، توتوقلاماق حاققيندا باشقا تورلو دوشونور. اونا گؤره:


١-توتوقلاماق، ياخالاماق آنلاميندا دئييلدير.
٢-توركييه توركجه سينده (توتوقلاماق`ا؟، بازداشت كردن`ه ؟ قارشيليق) ايشله ديله ن ائديمله ر بونلاردير: توتماكTutmak ، ياكالاماكYakalamak
٣-توتوقلاماق ائديمي بايري (آرخاييك) ديليميزده ن گونجه ل، گؤركول (اده بي) و يؤنه تگيل (سيياسي) ديليميزه داشينميش.
٤-توتوقلاماق ائديمينين كؤكه ني انه نميش (آختالانميش) آنلاميندا اولان توتوق (تتق)`دور.
٥-توتوقلاماق ائديمينين كؤكونه دؤنه رسه ك، ياخالاماق آنلاميندا ايشله ديلمه سي يانليشدير.

من ايسه سايين هادي قاراچاي`ين يوخاريدا سيرالانان دوشونجه له رينه – آشاغيدا آچيقلاديغيم نده نله رده ن دولايي- قاتيلميرام:

١-سايين هادي قاراچاي توتوقلاما`نين ياخالانما آنلاميندا اولماديغيني سؤيله يير. آنجاق توتوقلاماق ائديمينين گونجه ل ديليميزده ياخالاماق (فارسجاسي بازداشت كردن) آنلاميندا اولدوغو بيلينه ن بير گرچه كدير. منيم بو ساويمين (ايدديعامين) قايناغي، گونجه ل توركجه نين اؤزودور. سيز هر هانسي بير گونجه ل توركجه سؤزلويونو آچسانيز، اورادا بو آنلامي داشييان توتوقلاماق`لا قارشيلاشارسينيز. من بورادا اؤرنه ك اوچون هؤرون آراسيندا (اينتئرنئتده) بولونانو تورك ديل قورومونون يايينلاديغي "بويوك توركچه سؤزلوك"ده كي تانيمي وئريره م: "Tutuklamak: (-i) Kanun yoluyla hürriyeti kısıtlayarak bir yere kapatmak, tevkif etmek". "توتوقلاماق: قانون يولويلا حوررييه تي قيسيتلاياراق بير يئره قاپاتماق، توقيف ائتمه ك".Güncel Türkçe Sözlük

سسلي توركچه سؤزلوك`ده ده توتوقلاماق ائديمينين آنلامي و بير سيرا آوروپا ديلله رينده كي قارشيليغي وئريلميشدير. بو قارشيليقلارين هاميسي، فارسجا بازداشت كردن`له عئينيدير: Sesli Türkçe Sözlük: Tutuklamak

٢-سايين هادي قاراچاي توركييه توركجه سينده ن وئردييي اؤرنه كده (بازداشت كردن`ين قارشيليغيني؟) توتماق و ياخالاماق اولاراق گؤسته رير. اويسا توركييه توركجه سينده ن وئريله ن قارشيليقلار بازداشت كردن دئييل، فارسجا گرفتن قارشيليغيدير. سانيرام بورادا توركييه توركجه سينده وار اولان توتوقلاماق فئعلي سايين هادي قاراچاي`ين گؤزونده ن قاچميشدير. بوتون فارسجا-توركجه سؤزلوكله رده بازداشت كردن`ين قارشيليغي توتوقلاماق اولاراق وئريلير. حتتا گوگول`ون هؤرون آراسي (اينتئرنئت) چئويرمه ني ده توركجه توتوقلاماق قارشيليغيندا، فارسجا بازداشت كردن ائديميني وئرمه كده دير: Google Translation: Persian » Turkish بازداشت كردن Tutuklama

٣-سايين هادي قاراچاي توتوقلاماق ائديمينين بايري (آرخاييك) ديلده ن گونجه ل ديليميزه داشينديغيني سؤيله يير. بورادا بير يانيلقينين وار اولدوغونو دوشونمه كده يه م. توتوقلاماق ائديمي، بايري ديلده ن گونجه ل ديليميزه داشينان و يا باشقا بير دئييشله ديرچه لديله ن اونوتولموش كلمه له ريميزده ن بيري دئييلدير. بلكه ديليميزده وار اولان و رهين آنلامي داشييان "توتوغ-تتغ" كلمه سينه، گينه ده ديليميزده وار اولان –لاماق سون اكي آرتيريلاراق ياپيلميش يئني بير تؤره تيدير. اسكي توركجه ده بازداشت كردن آنلامي اولان توتوقلاماق-تتغلمق ائديمي ايشله ديلمه ميش و يوخ ايدي. اؤته ياندان آرخاييك ديليميزده وار اولان كلمه، آختالاماق آنلاميندا اولان "توتوقلاماق-تتقلمق" ايدي. بوگون بو كلمه بايريلاشاراق (آرخاييكله شه ره ك) گونجه ل ديليميزين سؤزداغارجيغيندا يئر آلماماقدادير. دولاييسي ايله گونجه ل ديليميزده بازداشت كردن آنلامي داشييان توتوقلاماق ائديمي، يئني بير تؤره تي اولوب و اسكي توركجه ده بولونان و آنلامي آختالاماق اولان توتوقلاماق-تتقلمق فئعلي و يا اونون يانليش قوللانيشي دئييلدير.

٤-سايين هادي قاراچاي بوگون گونجه ل توركجه ده بازداشت كردن آنلاميندا ايشله ديله ن توتوقلاماق فئعلينين كؤكه نيني اسكي توركجه ده وار اولان و آنلامي آختا، بورولموش اولان توتوق-تتق دييه گؤسته رير. بو ساپتاما (تثبيت) دوغرو دئييلدير و اسكي توركجه ده فرقلي آنلاملارا يييه ايكي آيري آنجاق كؤكده ش اولان "تتغ" ايله "تتق" كلمه له رينين بير بيري ايله قاريشديريلماسيندان قايناقلانير.

اسكي توركجه ده قونو ايله ايلگيلي ايكي كلمه واردير. بونلاردان بيري "تتق" و اؤته كي "تتغ" اولاراق گؤسته ريله ن كلمه له ردير. "تتق"، آختا و "تتغ" رهين آنلاميندادير. بوگون ديليميزده بازداشت كردن آنلاميندا اولان توتوقلاماق فئعلينين كؤكه ني، رهين آنلاميندا اولان" تتغ"دور و نه آختا آنلاميندا اولان "تتق". بو ايكي كؤكده ش كلمه بوتون توركجه ائتيمولوژيك (كؤكه ن بيليمي) سؤزلوكله رينده هميشه و اؤزه نله بيربيرينده ن آيري اولاراق گؤسته ريلميشدير. نئجه كي كلاوسن`ين ائتيمولوژيك سؤزلويونده ده (An Etymological Dictionary of Pre-Thirteen Century Turkish) بونلار تتق (Tutuk) و تتغ (Tutuğ) دييه ايكي آيري باشليقدا اله آلينير:

عره ب يازيلي اسكي بتيكله رده (متينله رده) ده بو ايكي كلمه نين فرقي بيلينيردي. ماحميت قاشقارلي دا د.ل.ت.`ده رهين آنلاميندا اولاني "تتغ" و آختا آنلاميندا اولاني "تتق" دييه گؤسته رميشدير: Tutuğ rehin, tutu• I, 373; III, 63. Tutuk enenmiş, iğdiş edilmiş• I, 380 ديوان لغات الترك ديزيني

٥-دئمه لي اسكي توركجه ده ايكي كؤكده ش اولان "تتق" و "تتغ" كلمه سي وار ايدي. "تتق" كؤكه نينده ن ياپيلميش و آنلامي آختا اولان توتوقلاماق فئعلي، اسكي توركجه ده ايشله ك اولماسينا قارشين، بوگون گونجه ل ديليميزده ايشله ديلمير. "تتغ" كؤكه نينده ياپيلميش اولان و آنلامي بازداشت كردن اولان توتوقلاماق فئعلي ايسه يئني بير تؤره تيدير و اسكي توركجه ده بولونماز. اسكي توركجه ده آنلامي رهين اولان "تتغ" كؤكونه –لاماق سون اكي اكله نه ره ك ياپيلان بو فئعل، فارسجا بازداشت كردن آنلاميندادير. يئني تؤره ديله ن بو كلمه ياپيم و آنلام آچيسيندان تورك ديلي قوراللارينا اويقون اولوب و قوللانيلماسيندا هر هانسي بير سورون و يا يانليشليق يوخدور.

يوخاريدا سؤيله ديكله ريمي اؤزه تله مه ك ايسته رسه م:

آ-بوگون گونجه ل توركجه ده ايشله ديله ن توتوقلاماق ائديمي، فارسجا بازداشت كردن آنلاميندادير.
ب-بو كلمه، اسكي توركجه ده رهين آنلامي داشييان "تتغ" كلمه سينه –لاماق سون اكي آرتيريلاراق ياپيلميش يئني بير تؤره تيدير.
ج-بو كلمه اسكي توركجه ده آختالاشديرماق آنلاميندا اولان "تتقلمق" فئعلي ايله باغلانتيلي دئييلدير.
د-بازداشت كردن آنلاميندا اولان توتوقلاماق فئعلي، ياپي و آنلام باخيميندان سورونلو اولمايان بير كلمه دير و بو آنلامدا قوللانيلماسيندا هر هانسي بير يانليشليق و يا ساخينجا سؤز قونوسو دئييلدير.
ر-آنلامجا و ياپيجا دوغرو اولان بير كلمه نين قوللانيلماسيني، اسكي توركجه ده ايشله ك دئييلدي دييه يانليش و يا ساخينجالي سايماق، يانليش بير توتوم و داورانيشدير و ديلين ياشاما و گليشمه سي ايله ده باغداشماز. يوخسا سايين هادي قاراچاي`ين يازيسيندا قوللانديغي آني، دوغوم، دؤنه م، بويوت، سؤزجوك، داغارجيق، گونجه ل و اونلارجا باشقا كلمه ني ده يانليش سايمالي اولاريق.

بو تارتيشماني باشلادان و اونا قاتقيدا بولونان هامييا تشه ككور ائدير و سايين هادي قاراچاي`ين سؤيله دييي بو چوخ يئرينده و ده يه رلي سؤزله ريني گينه له ييره م: "ديليميزي داها ياخشي اؤيره نه ك، ديليميزي داها دا گليشديره ك".

مئهران باهارلي

İki Ayrı Tutuqlama

Mehran Baharlı

http://www.sozunsozu.com/forum/showthread.php?p=52666#post52666

Sayın Ülkәr Xanım vә Hâdi Bәy Qaraçay:

Sәid Mәtinpur anısına başladılan "Tutuqlamaq edimi" qonusunun ilginc olmasına әk olaraq, bu tartışmada mәnim adım vә yazılarımdan biri dә anıldığı üçün, ona qatılma vә bir iki qıssacıq açıqlamada bulunma gәrәyi duydum.

"Tutuqlamaq" ediminә geçmәdәn öncә, Türkcәmizә yeni kәlmә qazandırma yolları haqqında bir yazımın olduğunu vә orada bir neçә ayrı qonu yanında sayın Hâdi Qaraçay'ın toxunduğu qonuların da tartışıldığını anımsatmaq (xatırlatmaq) istәrdim. O yazının adı vә izlәyi belәdir: توركجه يه يئني كلمه قازانديرما يوللاري

"Tutuqlamaq" ediminә gәlincә, bu qonu ilә dә ilgili "Dil Yarası" adlı yazı dizimdә bir neçә sәtir yazmışdım. Sayın Ülkәr'in zәhmәt çәkip alıntı yapdığı o yazının adı vә izlәyi belәdir: ديل ياراسي-٢: توتماق، توتوقلاماق، ياخالاماق، توتساق، دوستاق، تورمه و قازامات

Mәn o yazımda "Tutuqlamaq" ediminin Farsca "Bazdaşt Kәrdәn" anlamında olduğunu söylәmişdim: "Tutuqlamaq (bazdaşt kərdən): Türkcə "Tutuqlamaq" fe'li, Farsca "Bazdaşt Kərdən" anlamındadır. Burada bir şəxsin yasalar gərəyi, qânun yoluyla və yasal güclər tərəfindən alınması və özəl bir yerə (tutuqevinə, dustağa) aparılıb yerləşdirilməsi söz qonusudur. Örnəyin: "Göstəri sırasında onlarca öyrənci tutuqlandı".

Ancaq anladığım qәdәri ilә sayın Hâdi Qaraçay "Tutuqlamaq" haqqında başqa türlü düşünür. Ona görә:

1-Tutuqlanmaq, yaxalanmaq anlamında deyil.
2-Türkiyә Türkcәsindә (Tutuqlamaq'a?, Bazdaşt Kәrdәn'ә ? qarşılıq) işlәdilәn edimlәr bunlardır: Tutmak, Yakalamak.
3-Tutuqlamaq edimi bayrı (arxayik) dilimizdәn güncәl, görkül (yazın) vә yönәtgil (siyâsi) dilimizә daşınmış.
4-Tutuqlamaq ediminin kökәni enenmiş (axtalanmış) anlamında olan "Tutuq"dur.
5-Tutuqlamaq ediminin kökünә dönәrәk, yaxalamaq anlamında işlәdilmәsi yanlışdır.

Mәn isә sayın Hâdi Qaraçay'ın yuxarıda sıralanan düşüncәlәrinә -aşağıda açıqladığım nәdәnlәrdәn dolayı- qatılmıram:

1-Sayın Hâdi Qaraçay Tutuqlanmanın yaxalanmaq anlamında olmadığını söylәyir. Ancaq Tutuqlamaq ediminin güncәl dilimizdә yaxalamaq (Farscası Bazdaşt Kәrdәn) anlamında olduğu bilinәn bir gәrçәkdir. Mәnim bu savımın (iddiamın) qaynağı, güncәl Türkcәnin özüdür. Siz hәr hansı bir güncәl Türkcә sözlüyünü açsanız, orada bu anlamı daşıyan Tutuqlamaqla qarşılaşarsınız. Mәn burada örnәk üçün hörünarasında (internetdә) bulunan vә Türk Dil Kurumunun yayınladığı "Büyük Türkçe Sözlük"dәki tanımı verirem: "Tutuklamak: (-i) Kanun yoluyla hürriyeti kısıtlayarak bir yere kapatmak, tevkif etmek". Güncel Türkçe Sözlük

Sesli Türkçe Sözlükdә dә Tutuklamak ediminin anlamı vә bir sıra avropa dillәrindәki qarşılıqları verilmişdir. Bu qarşılıqların hamısı, Farsca Bazdaşt Kәrdәnlә eynidir: Sesli Türkçe Sözlük: Tutuklamak

2-Sayın Hâdi Qaraçay Türkiyә Türkcәsindәn verdiyi örnәkdә (Bazdaşt Kәrdәn'in qarşılığını ?) Tutmak vә Yakalamak olaraq göstәrir. Oysa Türkiyә Türkcәsindәn verilәn qarşılıqlar "Bazdaşt Kәrdәn" deyil, Farsca "Gereftәn" qarşılıqlarıdır. Sanıram burada Türkiyә Türkcәsindә bulunan vә anlamı Bazdaşt Kәrdәn olan Tutuklamak edimi sayin Hâdi Qaraçay'ın gözündәn qaçmışdır. Bütün Farsca-Türkcә sözlüklәrdә Bazdaşt Kәrdәn'in qarşılığı Tutuqlamaq olaraq verilir. Hәtta Google'un hörünarası (internet) çevirmәni dә Türkcә "Tutuklamak" qarşılığında Farsca "Bazdaşt Kәrdәn" edimini vermәkdәdir: Google Translation: Persian » Turkish بازداشت كردن Tutuklama

3-Sayın Hâdi Qaraçay Tutuqlamaq ediminin bayrı (arxayik) dildәn güncәl dilimizә daşındığını söylәyir. Burada bir yanılqının var olduğunu düşünmәkdәyәm. Tutuqlamaq edimi bayrı dildәn güncәl dilimizә daşınan vәya başqa bir deyişlә dirçәldilәn unutulmuş kәlmәlәrimizdәn biri deyildir. Bәlkә dilimizdә var olan vә rәhin anlamı daşıyan "Tutuğ" kәlmәsinә, ginә dә dilimizdә var olan -lamaq sonәki artırılaraq yapılmış yeni bir törәtidir. Əski Türkcәdә Bazdaşt Kәrdәn anlamı olan Tutuqlamaq edimi işlәdilmәmiş vә yox idi. Ötә yandan arxayik dilimizdә var olan kәlmә axtalamaq anlamında olan "Tutuklamaq" idi. Bugün bu kәlmә bayrılaşaraq (arxayiklәşәrәk) güncәl dilimizin sözdağarcığında yer almamaqdadır. Dolayısı ilә bugün güncәl dilimizdә Bazdaşt Kәrdәn anlamı daşıyan Tutuqlamaq edimi, yeni bir törәti olup vә Əski Türkcәdә bulunan vә anlamı axtalamaq olan Tutuqlamaq fe'li vәya onun yanlış qullanışı deyildir.

4-Sayın Hâdi Qaraçay bugün güncәl Türkcәmizdә Bazdaşt Kәrdәn anlamında işlәdilәn Tutuqlamaq fe'linin kökәnini Əski Türkcәdә var olan vә anlamı axta, burulmuş olan "Tutuq" diyә göstәrir. Bu saptama (tәsbit) doğru deyildir vә Əski Türkcәdә fәrqli anlamlara yiyә iki ayrı ancaq kökdәş olan "Tutuğ" ilә "Tutuk" kәlmәlәrinin bir biri ilә qarışdırılmasından qaynaqlanır.

Əski Türkcәdә qonu ilә ilgili iki kәlmә vardır, bunlardan biri "Tutuk" vә ötәki "Tutuğ" olaraq göstәrilәn kәlmәlәrdir. "Tutuk" axta vә "Tutuğ" rәhinә anlamındadır. Bugün güncәl dilimizdә Bazdaşt Kәrdәn anlamında olan Tutuqlamaq fe'linin kökәni, rәhin anlamında olan "Tutuğ"dur vә nә axta anlamında olan "Tutuk". Bu iki kökdәş kәlmә bütün Türkcә Etimolojik (Kökәnbilimi) sözlüklәrdә hәmişә vә özәnlә birbirindәn ayrı olaraq göstәrilmişdir. Necә ki Clauson'ın Etimolojik Sözlüyündә dә (An Etymological Dictionary of Pre-Thirteen Century Turkish) bunlar "Tutuğ" ilә "Tutuk" diyә iki ayrı başlıqda әlә alınmıdır: Tutuğ: rәhin, Tutuk: axta

Ərәb yazılı әski mәtinlәrdә dә bu iki kәlmәnin fәrqi bilinirdi. Mahmıt Qaşqarlı da DLTdә rәhin anlamında olanı "Tutuğتتغ" vә axta anlamında olanı "Tutukتتق" diyә göstәrmişdir: Tutuğ rehin, tutu• I, 373; III, 63. Tutuk enenmiş, iğdiş edilmiş• I, 380. ديوان لغات الترك ديزيني

5-Demәli Əski Türkcәdә iki kökdәş olan Tutuğ vә Tutuk kәlmәsi var idi. Tutuk kökәnindәn yapılmış vә anlamı axtalaşdırmaq olan Tutuqlamaq fe'li әski Türkcәdә işlәk olmasına qarşın, bugün güncәl dilimizdә işlәdilmir. Tutuğ kökәndindәn yapılmış vә anlamı Bazdaıt Kәrdәn olan Tutuqlamaq fe'li isә, yeni bir törәtidir vә Əski Türkcәdә bulunmaz. Əski Türkcәdә anlamı rәhin olan Tutuğ kökünә, -lamaq әklәnәrәk yapılan bu fe'l, Farsca Bazdaşt Kәrdәn anlamındadır. Yeni törәdilәn bu kәlmә, yapım vә anlam açısından Türk dili qurallarına uyqun olub vә qullanılmasında da hәr hansı bir sorun vәya yanlışlıq yoxdur.

Yuxarıda söylәdiklәrimi özәtlәmәk istәrsәm:

a-Bugün güncәl Türkcәdә işlәdilәn Tutuqlamaq edimi, Farsca Bazdaşt Kәrdәn anlamındadır.

b-Bu kәlmә Əski Türkcәdә rәhin anlamı daşıyan Tutuğ kәlmәsinә -lamaq sonәki artırılaraq yapılmış yeni bir törәtidir.

c-Bu kәlmә Əski Türkcәdә axtalaşdırma anlamında olan Tutuklama fe'li ilә bağlantılı deyildir.

d-Bazdaşt Kәrdәn anlamında olan Tutuqlamaq fe'li, yapı vә anlam baxımından sorunlu olmayan bir kәlmәdir vә bu anlamda qullanılmasında hәr hansı bir yanlışlıq vәya saxınca söz qonusu deyildir.

e- Anlamca vә yapıca doğru olan bir kәlmәnin qullanılmasını, Əski Türkcәdә işlәk deyildi diyә yanlış vә saxıncaı saymaq, yanlış bir davranış vә tutumdur vә dilin yaşama vә gәlişmәsi ilә dә bağdaşmaz. Yoxsa sayın Hâdi Qaraçay'ın yazısında qullandığı anı, doğum, dönәm, boyut, sözcük, dağarcık, güncәl, vә onlarca başqa kәlmәni dә yanlış saymalı olarıq.

Bu tartışmanı başladan vә ona qatqıda bulunan hamıya tәşәkkür edir vә sayın Hâdi Qaraçay'ın söylәdiyi bu çox yerindә vә dәyәrli sözlәrini ginәlәyirәm: "Dilimizi daha da yaxşı öyrənək, dilimizi daha da gəlişdirək".

Mehran Baharlı

بيز، ياشيل حره كه ت، دئموكراسي و دئموكراتيكله شمه

مئهران باهارلي

توزگون- سيخمان آيي ٢٩- ٢٠٠٩
(سه شنبه، ٢٩ سپتامبر)

سؤزوموز

ياشيل حره كه ت، دئموكراسي حره كه تي دئييلدير، بير سيرا دئموكراتيك ايسته ك و اؤزه لليكله ري اولان بير رئفورم حره كه تيدير. بو حره كه تين اؤنده رله رينين اؤزله ري ده هئچ واخت و هئچ يئرده دئموكراسي ايسته ديكله ريني ايدديعا ائتمه ميش، بلكه هر يئرده بونون ترسيني سؤيله ميشله ردير. اونلار -اؤز دئديكله رينه گؤره- دئموكراسي ايسته مير، دين دئوله تينده بير سيرا رئفورملارين گرچه كله شمه سيني ايسته ييرله ر. اويسا اورتادوغو`دا دئموكراسينين تمه ل.له رينده ن بيري لاييك دئوله تدير.

ياشيل حره كه ت، فارس خالقي و فارسيستان`دا پاتلاق وئره ن نؤوبه تي رئفورم حره كه تله رينده ن بيري و ان سونونجوسودور. بو حره كه ت تورك خالقي و آزه ربايجان`ين قاتيليمي ايله اورتايا چيخماديغي كيمي، بونلارين دئموكراسي آنلاييشي و ميللي ايسته كله ريني ده اؤزونده يانسيتمير.

ياشيل حره كه تين بوگونكو اؤنده رله ري، دين دئوله تي ايچينده ن چيخميش دئوله ت آداملاريدير. اؤنده رليك دوزئيينده بو چكيشمه، فارس ايران ايسلام جومهورييه تي قوروجو و باشچيلاري آراسيندا پاتلاق وئره ن بير ايچ چكيشمه دير.

ياشيل حره كه تين فارس خالقي و فارسيستان`ين رئفورم حره كه تي و ايران ايسلام جومهورييه تي`نين قوروجو و يؤنه تيجيله رينين ايچ چكيشمه سي اولماسي، بيزيم اونا لاقئيد قالماميز گره كدييي آنلاميندا دئييلدير. چونكو بو اولايلار بيزي ده ائتگيله يير، باشدا بونا گؤره كي فارس دئوله تي بيزه ده حاكيمدير.


آنجاق بيزيم بو حره كه ته آكتيو اولاراق و اؤزه لليكله اونون ايرانچي-فارسچي و دينچي-ويلايه ت-ي فقيه چي اؤنده رلييينه (رفسنجاني، خاتمي، موسوي، ...) اوياراق قاتيلماميز دا سؤز قونوسو اولابيلمه ز. تورك خالقي هئچ بير فارسچي و ده دينچي شخصييه تي اؤز اؤنده ري اولاراق قبول ائتمه ز و هئچ واخت دا بئله آخيملارا آكتيو اولاراق آرخا چيخماز.

ياشيل حره كه تين بير سيرا سمبول و شوعارلاري آچيقجا تورك و آزه ربايجان`ين ميللي كيمليك و سيياسي آنلاييشينا يوزده يوز ترسدير (ياشيل بويا، آللاهو اكبه ر شوعاري، يا حوسئين، جومعه نامازلاري، قودس گونو يورويوشو، جومهوري-يي ايراني، ايران بايراقلاري، آرياچيليق، ...).

ياشيل حره كه ت و ايران ايسلام جومهورييه تي يؤنه تيجيله ري آراسيندا پاتلاق وئره ن چكيشمه، بيزي او قده ر ايلگيله نديرير كي فيليسطينليله ري ايسراييل`ده ليكود و كاديما پارتيله ري آراسينداكي رقابه ت و چكيشمه ايلگيله نديرير. فيليسطينليله ر دوغال اولاراق بو چكيشمه طره فله ري آراسيندا داها دئموكرات و ليبئرالراق ايسته ك و پيلانلاري اولان و اؤزله رينين ميللي چيخارلارينا داها چوخ اويان طره في، اؤزو ده پاسيو اولاراق دسته كله رله ر. آنجاق هئچ بير زامان جوووتله رين ايچ چكيشمه و رقابه تله رينه آكتيو اولاراق قاتيشماز، قاتيشابيلمه ز ده. جوووتله رين اؤنده ر و آخيملاريني اؤز اؤنده ر و آخيملاري اولاراق گؤرمه سي ده ماحالدير.

تورك خالقي و آزه ربايجان`ين ياشيل حره كه ته قاتيلماماسينين ان تمه ل نده ني، ايران توركله رينين ميلله تله شمه-اولوسلاشما سوره جي، گونئي آزه ربايجان`ين وطه نله شمه سي و بونلارين فارس ميلله تي ايله فارسيستان`دان آيريشما و قوپمايا اوز توتماسيدير. بو ايسه، تاريخي اؤنه مي اولان سون دره جه اولوملو، حتتا قوتلو بير گليشمه دير.

تورك خالقينين اولوسلاشماسي و گونئي آزه ربايجان`ين وطه نله شمه سوره جله ري، گئري دؤنولمه زدير. دولاييسي ايله بوندان سونرا بيز فارس و تورك خالقلاري و فارسيستان ايله آزه ربايجان`ين سيياسي اولايلاردا، داها دا چوخ فرقلي، حتتا ضيدد داورانيشلار گؤسته ره جه يينه تانيق اولاجاغيق. بو فرقليليكله رين بيرگون قارشي قارشييا دورما آشاماسينا گله جه يي كسيندير. بيز اؤزوموزو او گونه حاضيرلاماليييق.

بيزيم ايران اولايلارينا قاتيلماميزين آنلامي، فارس خالقينين ياراتديغي بوتون سيياسي اولايلار و چالخانتيلارا، بلوچ و يا لور خالقينين ياراتديغي بوتون سيياسي اولايلار و چالخانتيلار كيمي، قاريشماق و اونلارين دالينا دوشمه ك دئييلدير.

تورك خالقينين ايران اولايلارينا و بو آرادا دئموكراسي ساواشيمينا قاتيلماسي گره كدييينين آنلامي، فارسلاردان باغيمسيز و اؤز مودورييه تي (يؤنه تيمي) آلتيندا، و اؤز ميللي چيخارلاري دوغرولتوسوندا ايران`ين سيياسي گونده ميني بليرله مه ك، اونا يؤن وئرمه ك و يؤنه تمه كدير.

بيزيم ايران دئموكراسيسينه ائده بيله جه ييميز ان بؤيوك خيدمه ت و قاتقي، فارسلار و فارسيستان`دان بوتونويله آيري اولان، ايران ايچي و ديشيندا گوج مركه زي اولابيله جه ك، بوتون ايران توركله ريني اؤز قاناتلارينا آلان باغيمسيز بير تورك و گونئي آزه ربايجان ميللي حره كه تي ياراتماقدير.

بيز قونشو خالق فارس ميلله تي و قونشو اؤلكه فارسيستان`دا شو آندا داوام ائده ن ياشيل حره كه ت و بوندان سونرا اورتايا چيخاجاق دئموكراتيك و ليبئرال سؤيله ملي، فارس ديكتا و دينچي رئژيمي ضعيفله ده بيله جه ك، يا دا بو دئوله تين گونئي آزه ربايجان`داكي حاكيمييه تينه سون وئره بيله جه ك بوتون خالق حره كه تله ري و ايچ ويا ديش سيياسي گوجله ره باشاريلار ديله يير و اونلاري، ايمكانلاريميز داخيلينده و معنه وي اولاراق دسته كله ييريك.

آنجاق، فارس خالقي و فارسيستان`دا گرچه كله شه ن رئفورم حره كه تله ري، حتتا داها بؤيوك پئرسپئكتيوده دئموكراسي حره كه تي، ديبده فارس خالقي و فارسيستان`ين سورونو و اوغراشيسيدير، گونئي آزه ربايجان و تورك خالقينين دئييلدير.

بيز دويقوسالليغا قاپيلاراق، باشقا خالق و باشقا بير اؤلكه نين سيياسي و يا ميللي موجاديله سيني اؤزوموزونكو سايماق، و اؤز ميللي موجاديله ميزي اونلارا اندئكسله مه ك يانليشليغيندان اوزاق دورماليييق.

تورك آزه ربايجان ميللي دئموكراتيك حره كه تي، گونئي آزه ربايجان و تورك خالقينين "دئموكراسي"ده ن داها چوخ "دئموكراتيكله شمه" سورونو واردير. دئموكراسي سورونو، فارس كيمي دئوله تي اولان بير خالق و اونون دئوله تي اوچون سؤز قونوسو اولابيله ر. بيزده ايسه دئوله تسيز بير خالق اولاراق، مده نيله شمه (مده نيله شه نمه مه)، چاغداشلاشما، دؤزوملولوك، ايله تيشيم قورابيلمه، اله شديري و ايلكه له ريني بيلمه و اويقولاما، سوسيال هؤرگوتله نمه كيمي سورونلار اؤن پيلاندادير.

گرچه يه هو!!!!

Biz, Yaşıl Hәrәkәt, Demoķrasi vә Demoķratiklәşmә

Mehran Baharlı

Sıxman Ayı, Tozgün, 2009

Sözümüz

Yaşıl Hәrәkәt demoķrasi hәrәkәti deyildir, bir sıra demoķratik istәk vә özәlliklәri olan bir reform hәrәkәtidir. Bu hәrәkәtin öndәrlәrinin özlәri dә heç vaxt vә heç yerdә demoķrasi istәdiklәrini iddia etmәmiş, bәlkә hәr yerdә bunun tәrsini söylәmişlәrdir. Onlar - öz dediklәrinә görә - demoķrasi istәmir, din devlәtindә bir sıra reformların gәrçәklәşmısini istәyirlәr. Oysa Ortadoğu’da demoķrasinin tәmәllәrindәn biri laik devlәtdir.

Yaşıl Hәrәkәt Fars xalqı vә Farsistan’da patlaq verәn növbәti reform hәrәkәtlәrinin biri vә әn sonuncusudur. Bu hәrәkәt Türk xalqı vә Azәrbaycan’ın qatılımı ilә ortaya çıxmadığı kimi, bunların demoķrasi anlayışı vә milli istәklәrini dә özündә yansıtmır.

Yaşıl Hәrәkәt’in bugünkü öndәrlәri din devlәti içindәn çıxmış devlәt adamlarıdır. Öndәrlik düzeyindә bu çәkişmә, Fars İran İslam Cumhuriyәti’nin qurucu vә başçıları arasında patlaq verәn bir iç çәkişmәdir.

Yaşıl Hәrәkәt’in Fars xalqı vә Farsistan’ın reform hәrәkәti vә İran İslam Cumhuriyәti’nin qurucu vә yönәcilәrinin iç çәkişmәsi olması, bizim ona laqeyd qalmamız gәrәkdiyi anlamında deyildir. Çünkü bu olaylar bizi dә etgilәyir, başda buna görә ki Fars devlәti bizә dә hakimdir.

Ancaq bizim bu hәrәkәtә aktiv olaraq vә özәlliklә onun İrançı-Farsçı vә Dinçi-Vilayәt-i fәqihçi öndәrliyinә (Rәfsәncani, Xatәmi, Musәvi) uyaraq qatılmamız da söz qonusu olabilmәz. Türk xalqı heç bir Farsçı vә dә heç bir dinçi şәxsiyәti öz öndәri olaraq qәbul etmәz vә heç vaxt da belә axımlara aktiv olaraq arxa çıxmaz.

Yaşıl Hәrәkәt’in bir sıra sәmbol vә şuarları açıqca Türk xalqı vә Azәrbaycan’ın milli kimlik vә siyasi anlayışına yüzdә yüz tәrsdir (Yaşıl boya, Allah-u әkbәr şuarı, Ya hüseyn, Cümә namazları, Quds günü yürüyüşü, Cumhuri-ye İrani, İran bayraqları, Ariyaçılıq, …).

Yaşıl Hәrәkәt vә İran İslam Cumhuriyәti yönәticilәri arasında patlaq verәn bu çәkişmә, bizi o qәdәr ilgilәndirir ki Filistinlilәri İsrayil’dә Likud vә Kadima partilәri arasındakı rәqabәt vә çәkişmә ilgilәndirir. Filistinlilәr doğal olaraq bu çәkişmә tәrәflәri arasında daha demoķrat vә liberalraq istәk vә pılanları olan vә özlәrinin milli çıxarlarına daha çox uyan tәrәfi, özü dә pasiv olaraq dәstәklәrlәr. Ancaq heç bir zaman Cüvütlәrin iç çәkişmә vә rәqabәtlәrinә aktiv olaraq qatışmaz, qatışabilmәz dә. Cüvütlәrin öndәr vә siyasi axımlarını öz öndәr vә axımları olaraq görmәsi dә mahaldır.

Türk xalqı vә Azәrbaycan’ın Yaşıl Hәrәkәt’ә qatılmamasının әn tәmәl nәdәni, İran Türklәrinin millәtlәşmә vә uluslaşma sürәci, Güney Azәrbaycan’ın vәtәnlәşmәsi vә bunların Fars millәti ilә Farsistan’dan ayrışma vә qopmaya üz tutmasıdır. Bu isә, tarixi önәmi olan son dәrәcә olumlu, hәtta qutlu bir gәlişmәdir.

Türk xalqının uluslaşması vә Güney Azәrbaycan’ın vәtәnlәşmә sürәclәri geri dönülmәzdir. Dolayısı ilә bundan sonar biz Fars vә Türk xalqları vә Farsistan ilә Azәrbaycan’ın siyasi olaylarda daha çox fәrqli, hәtta zidd davranışlar göstәrәcәyinә tanıq olacağıq. Bu fәrqliliklәrin bir gün qarşı qarşıya durma aşamasına gәlәcәyi kәsindir. Biz özümüzü o günә hazırlamalıyıq.

Bizim İran olaylarına qatılmamızın anlamı, Fars xalqının yaratdığı siyasi olaylar vә çalxantılara, Bәluç vәya Lor xalqının yaratdığı bütün siyasi olaylar vә çalxatılar kimi, qarışmaq vә onların dalına düşmәk deyildir.

Türk xalqının İran olaylarına vә bu arada demoķrasi savaşımına qatılması gәrәkdiyinin anlamı, Farslardan bağımsız vә öz müdiriyyәti (yönәtimi) altında vә öz çıxarları doğrultusunda, İran’ın siyasi gündәmini bәlirlәmәk, ona yön vermәk vә yönәtmәkdir.

Bizim İran demoķrasisinә edәbilәcәyimiz әn böyük xidmәt vә qatqı, Farslar vә Farsistan’dan bütünüylә ayrı olan, İran içi vә dışında güc mәrkәzi olabilәcәk, bütün İran Türklәrini öz qanatları altına alan bağımsız bir Türk vә Güney Azәrbaycan milli hәrәkәti yaratmaqdır.

Biz qonşu xalq Fars millәti vә qonşu ölkә Farsistan’da şu anda davam edәn Yaşıl Hәrәkәt, vә bundan sonra ortaya çıxacaq demoķratik vә liberal söylәmli, Fars dikta vә dinçi rejimi zәyiflәdәbilәcәk, ya da bu devlәtin Güney Azәrbaycan’dakı hakimiyyәtinә son verәbilәcәk bütün xalq hәrәkәtlәri vә iç vәya dış siyasi güclәrә başarılar dilәyir vә onları, imkanlarımız daxilindә vә mә’nәvi olaraq dәstәklәyirik.

Ancaq Fars xalqı vә Farsistan’da gәrçәklәşәn reform hәrәkәtlәri, hәtta daha böyük perspektivdә demoķrasi hәrәkәti, dibdә Fars xalqı vә Farsistan’ın sorunu vә uğraşısıdır, Güney Azәrbaycan vә Türk xalqının deyildir.

Biz duyqusallığa qapılaraq başqa xalq vә başqa bir ölkәnin siyasi vә ya milli mucadilәsini özümüzünkü saymaq vә öz milli mucadilәmizi onlara әndekslәmәk yanlışlığından saxınmalıyıq.

Türk-Azәrbaycan milli demoķratik hәrәkәti, Güney Azәrbaycan vә Türk xalqının Demoķrasi’dәn daha çox Demoķratiklәşmә sorunu vardır. Demoķrasi sorunu, Fars kimi devlәti olan bir xalq vә onun devlәti üçün söz qonusudur. Bizdә isә - devlәtsiz bir xalq olaraq- mәdәnilәşmә (mәdәnilәşәnmәmә), çağdaşlaşma, dözümlülük, ilәtişim qurabilmә, әlәşdiri vә ilkәlәrini bilmә vә uyqulama, sosyal hörgütlәnmә kimi sorunlar önpılandadır.

Gәrçәyә Hu!!!

رسميت انحصاري فارسي در ايران، ناهنجار با عرف منطقه

مئهران باهارلي
٢٠٠٩

سؤزوموز

"مسئله زبانهاي ملي" جزئي از "مسئله ملي" و به اعتباري مقدمه آن است، اما همه و عين آن نيست. مديريت "مسئله زبانهاي ملي" نيز از بسياري جهات سهلتر از مديريت "مسئله ملي" مي باشد. اين درست است كه کشورهاي منطقه خاورميانه از جمله ترکيه، عراق، ايران و افغانستان همچنان با “مسئله گروههاي ملي (قومي)” دست به گريبانند، اما مي توان گفت كه امروزه “مسئله زبانهاي ملي” در كشورهاي عراق، افغانستان و پاكستان حل گرديده است. سه دولت مذكور با قبول تنوع زباني کشور و مردم خود، لزوم بيطرفي زباني دولت و داشتن اراده براي مديريت عقلاني مسئله زبانهاي ملي، به بهبود و عادي سازي وضعيت در عرصه حقوق زباني ملل و اقليتهاي ملي ساکن در کشورهاي خود دست زده اند. در اين راستا مي توان اقداماتي اساسي نظير تضمين برابري گروههاي زباني در قانون اساسي، موقعيت رسمي دادن به زبانهاي ملل و اقليتهاي ملي در سطح سراسري و يا منطقه اي و موظف نمودن دولت به حفظ و گسترش بدون تبعيض زبانهاي رايج در کشورهاي مذکور از جمله از طريق کاربرد اين زبانها در مدارس، اسناد رسمي، رسانه ها و ... را برشمرد.

امروز در سه كشور همسايه عراق، افغانستان و پاكستان، تقريبا همه زبانهاي رايج عمده به عنوان زبان رسمي سراسري و يا زبان رسمي منطقه اي از طرف دولتهاي متبوع شناخته شده اند. چنانچه در كشور عراق دو زبان عربي و كردي زبانهاي رسمي سراسري و زبانهاي توركماني (تركي آزربايجاني جنوبي) و آسوري زبانهاي رسمي منطقه اي؛ در افغانستان دو زبان دري و پشتون دو زبان رسمي سراسري و زبانهاي ازبكي، تركمني، بلوچي، نوريستاني، پاشائي و پاميري زبانهاي رسمي منطقه اي و در پاكستان دو زبان اردو و انگليسي زبانهاي رسمي سراسري و زبانهاي پونجابي، بلوچي، پشتون، سيندگي و سرائيكي زبانهاي رسمي منطقه اي اند. بنابراين در اين سه كشور، "مسئله زبانهاي ملي" با رسمي كردن سراسري و يا منطقه اي زبان مادري نزديك به صد در صد از مردم، به درجه بسيار مهمي حل شده است.

در منطقه ما تنها دو كشور ايران و تركيه باقي مانده اند كه در آنها علاوه بر "مسئله ملي"، "مسئله زبانهاي ملي" نيز هنوز وجود دارد. با توجه به اين كه تركيه در حال حل سريع و دمكراتيك "مساله زبانهاي ملي" طبق نورمهاي اروپائي و معاهدات بين المللي است، در واقع در منطقه ما اين تنها كشور ايران است كه در آن دو "مسئله ملي" و "مسئله زبانهاي ملي" همچنان وجود دارند. در ايران نه تنها گامي براي حل دمكراتيك اين دو مسئله برداشته نمي شود، بلكه در اثر نبود "نيت"، "اراده" و "ويزيون" براي حل آنها در ميان دولتمردان، وضعيت روبروز وخيمتر و حادتر مي گردد.

براي حل "مساله زبانهاي ملي"، در ايران آنچه انجام آن- با توجه به عرف موجود در منطقه- ضروري مي باشد رسمي نمودن همزمان دو پرمتكلمترين زبانهاي كشور يعني فارسي و تركي در سطح سراسري؛ رسمي نمودن زبانهاي كردي، لري، عربي، بلوچي، تركمني، لاري، گيلكي، مازني و لكي در سطح منطقه اي و كاربرد بقيه زبانهاي اقليتهاي ملي در آموزش در مدارس است.

خواستي افراطي و غيرواقعي ويا واقعگرايانه و ميانه روانه؟

رسميت زبان تركي در سطح سراسري كشور، خواست اساسي زباني و مطالبه بنيادين فرهنگي تركان ساكن در ايران است. (براي تعريف زبان رسمي به ضميمه پاياني مراجعه كنيد). اين خواست بدون كوچكترين شبهه اي در آينده اي بسيار نزديك محقق خواهد شد. دلائل بسياري بر ضرورت تحقق خواست رسميت زبان تركي در سطح سراسري وجود دارد. از جمله اينكه:

١-مردم ايران از دو ملت عمده ترك و فارس با شمار نزديك به يكديگر تشكيل ميشود (جمعا هشتاد درصد). رسميت زبان تركي شرط لازم براي گرفتار نشدن دولت ايران به بي عدالتي ملي و بحران تمثيل و مشروعيت ملي ناشي از آن است،
٢-زبان تركي در طول قريب به يك هزار سال گذشته همواره يكي از زبانهاي دولتي دولتهاي تركي حاكم بر ايران فعلي بوده است. رسميت زبان تركي در راستاي حفظ اين سنت تاريخي دولتمداري در ايران و جلوگيري از ايجاد گسست در حافظه تاريخي جامعه ايراني است،
٣-رسميت زباني تركي، در همخواني با ميثاقهاي بين المللي ناظر به حقوق بشر، مسئوليتهاي دولتها در حفظ زبانها و فرهنگهاي بومي خويش و در راستاي رشد دموکراسي و اصلاحات دموکراتيک است،
٤-رسميت زبان تركي لازمه توسعه پايدار، جهاني شدن و ضرورت استانداردهاي جهاني، ايجاد جامعه مدني، نيازهاي زمانه و نوآوريهاي فرهنگي است،

با اين همه، عده اي از هم كشوريهاي فارس، خواست رسمي شدن زبان تركي در سطح سراسري در ايران را خواستي افراطي و غيرواقعي تصور مي نمايند. اين همكشوريهاي فارس، سخت در اشتباهند. زيرا اين خواست، خواستي بسيار معقول، ميانه روانه و حتي محافظه كارانه است. چرا كه عرف دولتمداري و مديريت مساله زبانهاي ملي در منطقه بر اساس آن شكل گرفته و مويد آن است.

عرف موجود در منطقه: رسميت زبان مادري اكثريت مطلق اهالي

يكي از دلائل ضرورت رسمي شدن زبان تركي در سطح سراسري در ايران، لزوم تبعيت از عرف موجود در جهان و بويژه در كشورهاي همسايه ايران است. در منطقه ما در رابطه با زبان و يا زبانهاي رسمي دو عرف زير شكل گرفته است:

١- عرف نخست: همه كشورهاي همسايه با تركيب ائتنيكي-زباني مشابه ايران (صاحب اندكس تنوع ملي-زباني بسيار بالا، چند ملتي و يا كثيرالمله)، همزمان داراي دو زبان رسمي سراسري و چندين زبان رسمي منطقه اي مي باشند.

٢- عرف دوم: در همه كشورهاي همسايه، فارغ از تركيب ملي-ائتنيكي و يا تعداد زبانهاي رايج در آنها، زبان مادري اكثريت مطلق اهالي- در اغلب موارد زبان مادري بيش از ٩٠٪ اهالي- داراي موقعيت رسمي بودن است (به شكل تنها يك زبان رسمي سراسري و يا دو زبان رسمي سراسري به علاوه چندين زبان رسمي منطقه اي). چنانچه در تركيه زبان مادري ٨٠٪ از اهالي، در آزربايجان و تركمنستان زبان ٩١٪، در پاكستان زبان ٩٥٪، در ارمنستان و عراق زبان ٩٨٪ و در افغانستان زبان ٩٩،٢٪ از اهالي داراي موقعيت رسمي بودن سراسري و يا منطقه اي است.

تنها استثناء در منطقه ما، كشور ايران است كه وضعيت زبان رسمي در آن، بر خلاف هر دو عرف شكل گرفته در منطقه مي باشد. در ايران يك زبان رسمي سراسري يعني فارسي، آن هم زبان يك اقليت قومي با وزنه جمعيتي ٣٥٪-٣٠٪ وجود دارد. اين انحراف از عرف جاافتاده منطقه است كه روشي نامعقول، غيرواقعي و افراطي شمرده مي شود.

دو طريق رسمي كردن زبان مادري اكثريت مطلق اهالي يك كشور در منطقه

با بررسي عرف موجود در منطقه ما، آشكار مي شود كه رسمي كردن زبان مادري اكثريت مطلق يك كشور، اصل است. اين غايه به دو شكل زير مي تواند متحقق شود:

الف-يك زبان رسمي سراسري با اكثريت مطلق اهالي (در كشورهاي هموژن به لحاظ ملي داراي اقليتهاي ملي): اگر در يك كشور خاص متكلمين يك زبان، داراي اكثريت مطلق باشند (معمولا چيزي بيش از ٨٠٪)، با رسمي كردن اين زبان در سطح سراسري، رسمي بودن زبان مادري اكثريت مطلق اهالي آن كشور حاصل مي گردد و در عمل نيازي به رسمي نمودن سراسري و يا منطقه اي يك و يا چند زبان اقليتهاي ملي باقي نمي ماند. چنانچه در چهار كشور همسايه ارمنستان، تركيه، تركمنستان و آزربايجان با پيروي از اين روش، زبان مادري اكثريت مطلق اهالي يعني به ترتيب زبانهاي ارمني (زبان مادري ٩٨٪ از اهالي كشور)، تركي استانبولي (زبان مادري ٨٠٪ از اهالي كشور)، زبان تركمني (زبان مادري ٩١٪ از اهالي كشور) و تركي آزربايجاني (زبان مادري ٩١٪ از اهالي كشور) داراي موقعيت رسمي بودن در سطح سراسري شده اند. بدين ترتيب در اين چهار كشور، زبان رسمي در سطح سراسري، در عين حال زبان مادري اكثريت مطلق شهروندان اين كشورها مي باشد.

ب-دو زبان رسمي سراسري، چندين زبان رسمي منطقه اي (در كشورهاي كثيرالمله و يا چند ملتي): اگر در يك كشور خاص، متكلمين هيچ زباني داراي اكثريت مطلق جمعيتي نباشد (ايران نيز به اين دسته تعلق دارد)، بناچار با رسمي كردن همزمان دو زبان در سطح سراسري (براي جلوگيري از تسلط انحصاري يك گروه زباني بر كشور) و چندين زبان ديگر در سطح منطقه اي، رسمي بودن زبان مادري اكثريت مطلق مردم حاصل مي گردد. چنانچه در سه كشور همسايه عراق، افغانستان و پاكستان با پيروي از اين روش، زبان مادري اكثريت مطلق اهالي داراي موقعيت رسمي بودن شده است.

در حال حاضر در كشور عراق دو زبان عربي و كردي زبانهاي رسمي در سطح سراسري و زبانهاي توركماني و آسوري در مناطقي كه داراي اكثريت جمعيتي اند زبان رسمي منطقه مورد نظر اعلام گرديده اند. در افغانستان دو زبان دري و پشتو در سطح سراسري و زبانهاي ازبكي، تركمني، بلوچي، نوريستاني، پاشائي و پاميري در سطح منطقه اي، و در پاكستان دو زبان اردو و انگليسي در سطح سراسري و زبانهاي پونجابي، پشتون، سيندگي، سرائيكي و بلوچي در سطح منطقه اي زبانهائي رسمي اعلام شده اند. بدين ترتيب در اين سه كشور، زبان مادري به ترتيب ٩٨٪، ٩٩٪ و ٩٥٪ از شهروندان، زباني رسمي (در مقياس سراسري و يا منطقه اي) است.

بنابراين اصل در يك كشور خاص، حداقل آن تعداد از زبانها مي بايست رسمي اعلام شوند تا زبان مادري اكثريت مطلق مردم (چيزي بيش از ٨٠٪ در منطقه ما) داراي موقعيت رسمي بودن گردد. اگر در يك كشور يك زبان خاص داراي اكثريت مطلق جمعيتي (بيش از ٨٠٪) باشد، با رسمي كردن اين زبان در سطح سراسري هدف مذكور تحقق مي يابد. و اگر در يك كشور خاص هيچ زباني داراي اكثريت مطلق جمعيتي (بيش از ٨٠٪) نباشد، با اعلام نمودن دو زبان همزمان به عنوان زبان رسمي سراسري و چندين زبان به عنوان زبان رسمي منطقه اي اين هدف تحقق مي يابد. اين همان روشي است كه در همه كشورهاي همسايه ايران اجرا شده است.

وضعيت زبانهاي رسمي سراسري و منطقه اي در كشورهاي دسته الف (هموژن ملي با اقليتهاي ملي)

ارمنستان: يك زبان رسمي سراسري ٩٨ درصدي: در كشور همسايه ارمنستان، زبان ارمني تنها زبان رسمي (سراسري) در اين كشور است. ارمني زبان مادري بيش از ٩٧،٩٪ از اهالي اين كشور مي باشد. با اين وصف، در ارمنستان زبان مادري قريب به ٩٨٪ از اهالي اين كشور، در سطح سراسري زباني رسمي است. (ديگر گروههاي زباني در ارمنستان شامل روس، كرد جمعا ٢،١٪)

تركمنستان: يك زبان رسمي سراسري ٩١ درصدي: در كشور همسايه تركمنستان، زبان تركمني تنها زبان رسمي (سراسري) در اين كشور است. تركمني زبان مادري بيش از ٩١٪ از اهالي اين كشور مي باشد. با اين وصف، در تركمنستان زبان مادري بيش از ٩١٪ از اهالي اين كشور، در سطح سراسري زباني رسمي است. (ديگر گروههاي زباني در تركمنستان شامل ازبك، روس، قازاق، تاتار، اوكران، ارمني، ترك آزربايجاني، بلوچ، ... جمعا ٩٪).

آزربايجان: يك زبان رسمي سراسري ٩١ درصدي: در كشور همسايه آزربايجان، زبان تركي (=تركي آزربايجاني) تنها زبان رسمي (سراسري) در اين كشور است. تركي زبان مادري بيش از ٩٠،٦٪ از اهالي اين كشور مي باشد. با اين وصف، در آزربايجان زبان مادري ٩٠،٦٪ از اهالي اين كشور، در سطح سراسري زباني رسمي است. (ديگر گروههاي زباني در آزربايجاني شامل لزگين، روس، ارمني، تالش، آوار، ترك استانبولي، تاتار، اوكران، تساخور، گرجي، كرد، تات، .يهودي، ..... جمعا كمتر از ٩،٤٪)

تركيه: يك زبان رسمي سراسري ٨٠ درصدي: در كشور همسايه تركيه، زبان تركي (=تركي استانبولي)، تنها زبان رسمي (سراسري) اين كشور است. تركي زبان مادري بيش از ٨٠٪ از اهالي اين كشور است. با اين وصف در تركيه، زبان مادري بيش از ٨٠٪ از اهالي كشور، در سطح سراسري زباني رسمي است (ديگر گروههاي زباني در تركيه شامل زبان كردي، عربي، زازا، چركسي، يوناني، گرجي، ارمني، انگليسي، ... نزديك به ٢٠٪).

وضيعت زبانهاي رسمي سراسري و منطقه اي در كشورهاي دسته ب (چندملتي)

عراق: دو زبان رسمي سراسري، دو زبان رسمي منطقه اي: در كشور همسايه عراق، طبق قانون اساسي اين كشور، دو زبان عربي (٨٠٪-٧٥٪) و كردي (٢٠٪-١٥٪) دو زبان رسمي در سطح سراسري اند. دو زبان توركماني (لهجه هائي از تركي آزربايجاني-٢،١٪) و آسوري (از لهجه هاي آرامي نو-٠،٩٪) نيز در نواحي با اكثريت جمعيتي زبان رسمي منطقه اي اند. بنابر اين در كشور عراق، زبان مادري حدود ٩٥٪ از مردم در سطح سراسري و زبان مادري حدود ٣٪ از مردم در سطح منطقه اي داراي موقعيت رسمي بودن مي باشد. با اين وصف، جمعا زبان مادري بيش از ٩٨٪ از اهالي عراق، زباني رسمي است (بقيه گروههاي زباني جمعا كمتر از ٢٪)

افغانستان: دو زبان رسمي سراسري، شش زبان رسمي منطقه اي: در كشور همسايه افغانستان، طبق قانون اساسي اين كشور، دو زبان پشتو (٤٢٪) و دري (٣٩٪) دو زبان رسمي در سطح سراسري اند. زبانهاي ازبكي (١٠٪)، تركمني (٤٪)، بلوچي (٢٪)، نوريستاني (كافيري، ٠،٨٪)، پاشائي (٠،٧٪) و پاميري (٠،٧٪) نيز در سطح منطقه اي زبانهائي رسمي اند. بنابراين در كشور افغانستان، زبان مادري بيش از ٨١٪ از مردم كشور در سطح سراسري و زبان مادري حدود ١٨،٢٪ از مردم در سطح منطقه اي زبانهائي رسمي اند. با اين وصف، جمعا زبان مادري بيش از ٩٩،٢٪ از اهالي افغانستان زباني رسمي است. (بقيه گروههاي زباني جمعا كمتر از ٠،٨٪)

پاكستان: دو زبان رسمي سراسري، پنج زبان رسمي منطقه اي: در كشور همسايه پاكستان، طبق قانون اساسي اين كشور، دو زبان اردو (موهاجير، ٧،٦٪) و انگليسي، دو زبان رسمي در سطح سراسري اند. زبانهاي پونجابي (٤٤،٦٪)، پشتو (پاتان، ١٥،٤٪)، سيندگي (١٤،١٪)، سرائيكي (٩،٥٪) و بلوچي (٣،٨٪) نيز در سطح منطقه اي زبانهائي رسمي اند. بنابراين در كشور پاكستان، زبان مادري ٧،٦٪ از مردم كشور در سطح سراسري و زبان مادري حدود ٨٧،٤٪ از مردم در سطح منطقه اي زبانهائي رسمي اند. با اين وصف، جمعا زبان مادري بيش از ٩٥٪ از اهالي پاكستان زباني رسمي است. (بقيه گروههاي زباني جمعا كمتر از ٥٪)

ايران، يك زبان رسمي سراسري ٣٠-٣٥ درصدي: در ايران، طبق قانون اساسي اين كشور، تنها زبان رسمي زبان فارسي است. زبان فارسي زبان مادري ٣٠ الي ٣٥ درصد از اهالي اين كشور است. در ايران زبان تركي (٣٥٪-٤٠٪) علي رغم آنكه زبان اكثريت نسبي مردم اين كشور است، نه در سطح سراسري و نه در سطح منطقه اي (شمال غرب ايران، جنوب ايران، شمال شرق ايران) زباني رسمي نيست. هيچكدام از ديگر زبانهاي ملي رايج در ايران يعني زبانهاي كردي (٦٪)، لري (٥٪)، مازني (٤،٥٪)، گيلكي (٤٪)، عربي (٢٪)، تركمني (٢٪)، لكي (٢٪)، بلوچي (٢٪) و ..... نيز نه در سطح سراسري و نه در سطح منطقه اي داراي موقعيت رسمي بودن نمي باشند. با اين وصف در ايران، زبان مادري اقليتي ٣٠-٣٥ درصدي تنها زبان رسمي اين كشور مي باشد. به عبارت ديگر در ايران، زبان مادري بيش از ٦٥-٧٠ درصد از مردم كشور، يعني زبان اكثريت مطلق اهالي، نه در سطح سراسري و نه در سطح منطقه اي زباني رسمي بشمار نميرود.

اندكس تنوع ملي-زباني

يكي از اندكسهائي كه در بررسي تنوع زباني كشورها و قضاوت در باره درجه كثيرالملگي آنها بكار مي رود، اندكس گرين بئرگ (حداكثر يك= بيشترين تنوع و يا ناهمگن، حداقل صفر= بدون تنوع و يا همگن) است. معمولا اگر در كشوري اين اندكس بيش از ٠،٦٥-٠،٧٠ بوده و همزمان هيچ گروه ملي (فرهنگي، زباني، ....) داراي اكثريتي بيش از ٦٠٪-٧٥٪ نباشد، مي توان آن كشور را كشوري "ناهمگن به لحاظ ملي" و يا "كثيرالمله" ناميد. از سوي ديگر اگر در يك كشور، اندكس تنوع ملي كمتر از ٥٠٪ بوده و يك گروه ملي (فرهنگي، زباني، ...) داراي اكثريتي بيش از ٦٠٪-٧٥٪ بوده باشد آن كشور را مي توان "هموژن به لحاظ ملي" و يا "تك ملتي اما داراي اقليتهاي ملي" شمرد.

در ايران اندكس تنوع ملي ٠،٨٢٢ مي باشد، در حاليكه پرشمارترين ملت ساكن در اين كشور يعني ملت ترك صرفا ٤٠٪-٣٥٪ از جمعيت كشور را تشكيل مي دهد. بنابراين ايران كشوري ناهمگن به لحاظ ملي و يا كثيرالمله (چند ملتي) است. در منطقه ما علاوه بر ايران، كشورهاي پاكستان (٠،٧٦٢)، افغانستان (٠،٧٤١) و عراق (٠،٦٧٤) نيز كشورهاي چند ملتي بشمار مي روند.

در تركيه اندكس تنوع ملي ٠،٣٠٠ بوده و خلق ترك در اين كشور به تنهائي بيش از ٨٠٪ جمعيت را تشكيل ميدهد، بنابراين تركيه به عنوان كشوري به لحاظ ملي همگن اما داراي اقليتهاي ملي پذيرفته مي شود. در منطقه ما علاوه بر تركيه، كشورهاي ارمنستان (٠،١٥٩)، آزربايجان (٠،٤٥٥) و تركمنستان (٠،٣٨٦) نيز كشورهاي همگن به لحاظ ملي اما داراي اقليتهاي ملي بشمار مي روند.

كاربرد اندكس تنوع ملي-زباني در حل مسئله زبانهاي ملي

يكي از فوائد تقسيم بندي كشورها به دو دسته "ناهمگن ملي" (چند ملتي) و "همگن با اقليت ملي" (تك ملتي)، كمك به يافتن طريق بهينه براي حل دو "مسئله زبانهاي ملي" و خود "مسئله ملي" در آن كشور است.

حل مسئله زبانهاي ملي و اندكس تنوع: حل مسئله ملي در يك كشور "كثيرالمله"، عموما با رسمي نمودن دو و يا چند زبان در سطح سراسري و رسمي نمودن چندين زبان در سطح منطقه اي انجام مي گيرد. اما حل مسئله زبانهاي ملي در يك كشور "همگن با اقليت ملي" معمولا از طريق رسمي نمودن زبان مادري اكثريت مطلق اهالي در سطح سراسري و اعطاي حقوق زبان اقليتي به اقليتهاي ملي (مانند كاربرد در نظام آموزشي) انجام مي پذيرد.

حل مسئله ملي و اندكس تنوع: حل مسئله ملي در يك كشور "كثيرالمله" مي تواند با تاسيس نظام "فدراليسم ملي" متشكل از ملتهاي با حقوق برابر انجام گيرد. حل مسئله ملي در يك كشور "هموژن به لحاظ ملي اما داراي اقليت ملي" با اعطاي حقوق اقليت ملي به اقليتهاي ملي تحقق مي پذيرد. به عبارت ديگر در يك كشور خاص، مساله ملي آنگاه صرفا عبارت از مساله اقليتهاي ملي است كه آن كشور مركب از يك ملت كه اكثريت مطلق ملي (معمولا بيش از ٦٠٪-٧٠٪ جمعيت كشور) را تشكيل مي دهد و چندين گروه اقليت ملي بوده باشد. همچو كشوري كثيرالمله نبوده و به لحاظ ملي همگن شمرده مي شود.

رسميت انحصاري فارسي در ايران، استثنائي ناهنجار در منطقه است

١-در ميان كشورهاي منطقه، ايران داراي بالاترين اندكس تنوع ملي-زباني است (٠،٨٢٢). اين بدان معني است كه با توجه به عرف موجود در منطقه، حل مسئله زبانهاي ملي در ايران تنها مي تواند با رسمي كردن دو زبان تركي و فارسي در سطح سراسري و رسمي كردن ديگر زبانهاي ملي در سطح منطقه اي انجام پذيرد.

٢-اندكس تنوع ملي-زباني بسيار بالاي ايران را مي توان به شكل ضرورت رسمي كردن تعداد بيشتري از زبانهاي منطقه اي در مقايسه با چهار زبان عراق (٠،٦٧٤)، هشت زبان در افغانستان (٠،٧٤١) و هفت زبان در پاكستان (٠،٧٦٢) به منظور رسيدن به بالاترين درصد اهالي كه زبان مادري آنها رسمي است نيز تفسير نمود. ايران داراي بالاترين اندكس تنوع ملي-زباني در منطقه است و بنابراين انتظار مي رفت كه داراي بيشترين تعداد زبانهاي رسمي و بالاترين درصد اهالي كه زبان مادري آنها رسمي است باشد. حال آنكه در ايران، وضع كاملا معكوس بوده و نه تنها تعداد بيشتري از زبانها در ايران در مقايسه با سه كشور مذكور رسمي نيستند، و صرفا يك زبان يعني زبان فارسي رسمي مي باشد، بلكه در منطقه داراي پائين ترين درصد اهالي كه زبان مادري آنها رسمي است مي باشد.

٣- در همه كشورهاي همسايه كه داراي فقط يك زبان رسمي مي باشند اين زبان، زبان مادري اكثريت مطلق اهالي (در تركيه ٨٠٪، در آزربايجان و تركمنستان ٩١٪ و در ارمنستان ٩٨٪) مي باشد، حال آنكه در ايران تنها زبان رسمي يعني فارسي، صرفا زبان مادري ٣٥٪-٣٠٪ از اهالي كشور است. به عبارت ديگر از منظر زباني، دولت ايران، تمثيل كننده اكثريت مردم خويش نيست و داراي بحران تمثيل و مشروعيت است.

٤- اندكس تنوع ملي ايران (٠،٨٢٢) بيش از دو تا پنج برابر اندكس تنوع ملي كشورهاي مذكور است (ارمنستان ٠،١٥٩؛ تركيه ٠،٣٠٠؛ تركمنستان ٠،٣٨٦؛ آزربايجان ٠،٤٥٥). و اين بدان معني است كه تبعيت و گرته برداري ايران از الگوي كشورهاي مذكور در رسمي كردن صرفا يك زبان نابجاست. الگوي رسميت يك زبان در كشورهاي همگن به لحاظ ملي و تك ملتي فوق، قابل انطباق بر كشور به لحاظ ملي ناهمگن و چندملتي ايران نمي باشد.

٥-در مورد حل مساله ملي نيز (سيستم يونيتار، سيستم فدرالي)، كشورهائي مانند فرانسه و اسپانيا با ضريب ناهمگني ملي كمتر از ٠،٥٠٠، نميتوانند مدلي مناسب براي ايران كه داراي يكي از بالاترين ضريبهاي ناهمگني در جهان است به حساب آيند. سيستم يونيتار ممكن است كه در كشورهاي به لحاظ ملي همگن و تك ملتي داراي اقليتهاي ملي كارآمد باشد، اما در كشورهاي كثيرالمله، تنها نظام كارآمد، سيستم فدرالي ملي است.

ايران چاره اي جز متابعت از عرف معقول و كاراي منطقه ندارد

جمهوري اسلامي ايران در مسيري بر خلاف کشورهاي منطقه و کل جهان در راهپيمائي است. ايران تنها كشور در منطقه و نمونه اي نادر در جهان مي باشد كه زبان مادري اكثريت مردم آن داراي موقعيت رسمي بودن نيست. در قانون اساسي جمهوري اسلامي زبان و خط قوم اقليت فارس همچنان تنها زبان و خط رسمي است. اين وضعيت، نشاني قطعي از توسعه نيافتگي دولت جمهوري اسلامي ايران و جامعه فارس زبان كشور و گسستگي هر دوي آنها از واقعيتهاي جهان خارج است. ايران كشوري كثيرالمله است و شرايط آن با شرايط كشورهايي مانند عراق، پاكستان و افغانستان شباهت دارد. در شرايط فعلي ايران و عرف سياسي شكل گرفته در منطقه حداقل خواست دمكراتيك و مقدمه حل مساله ملي در اين كشور، مشابه آنچه در پاكستان، افغانستان و عراق انجام شده است، اعلام دو زبان عمده يعني تركي و فارسي توامان به عنوان دو زبان رسمي در مقياس سراسري و به رسميت شناختن بدون تبعيض زبانهاي ملي ديگر مانند عربي، لري، كردي، بلوچي، تركمني، گيلكي، مازني، لاري و لكي در مقياس منطقه اي است. اعلام زبان هاي تركي و فارسي توامان به عنوان دو زبان رسمي در سطح سراسري و به رسميت شناختن زبانهاي ملي عربي، لري، كردي، بلوچي، تركمني، گيلكي، مازني، لاري و لكي در مناطق خود ميبايد- مانند قوانين اساسي كشورهاي افغانستان و عراق و پاكستان- صريحا در قانون اساسي ذكر و تضمين شود.

خواست آموزش زبان مادري، خواستي واپس مانده از شرايط و نيازهاي امروز است

١-اخيرا در بيانيه ها و اسناد منتشره از سوي شخصيتهاي سياسي فارس و گروههاي سراسري به حق آموزش زبان مادري اشاره هائي مي شود و از آن حمايت مي گردد. در وهله اول اين اشاره دير آمده، ممكن است اشاره اي مترقي بشمار برود، اما واقعيت آن است كه با تغييرات حادثه در منطقه و بويژه كشورهاي همسايه، اين اشاره كاملا عقب مانده و ارتجاعي است. آنچه براي كشور ايران با توجه به عرف سياسي شكل گرفته در منطقه لازم است رسمي شدن زبانهاي ملي در سطح سراسري و يا منطقه اي است و نه فقط آموزش اين زبانها و يا حتي تحصيل بدانها. اكنون همسايه هاي ايران كه داراي تركيب زباني و ملي مشابهي با آنند، هر كدام داراي دو زبان رسمي سراسري و چندين زبان رسمي منطقه اي اند. در اين شرايط ديگر شعار حق آموزش زبان مادري و حق تحصيل به آن، كه عليرغم تصريح قانون اساسي هرگز نيت و اراده سياسي براي اجراي آن در جمهوري اسلامي ايران موجود نشد، شعاري بي پشتوانه و واپس گرايانه است.

٢-در حاليكه در كشورهاي شرق و غرب ايران دو زبان در سطح سراسري و چندين زبان در سطح منطقه اي رسمي است و در حاليكه در كشورهاي شرق و غرب و جنوب و شمال ايران، بلا استثنا زبان اكثريت مطلق اهالي زبان رسمي در شكل سراسري و يا منطقه اي مي باشد، رسميت انحصاري زبان فارسي در ايران كه صرفا زبان جمعيتي ٣٠-٣٥ درصدي است آينده اي ندارد و بزودي تاريخ خواهد شد. بنابراين وظيفه سازمانها و شخصيتهاي سياسي پيشرو و آينده نگر آن است كه با واقعگرائي و پراگماتيسم به پيشواز اين امر محتوم بروند و وقت و انرژي خود و مردم ايران را با شعارهائي عقب مانده مانند تحصيل زبان مادري بيش از اين به هدر ندهند.

٣-اعلام زبان تركي به عنوان يكي از دو زبان رسمي در سطح سراسري امري جدا از مساله خودگرداني مناطق ملي و فدراليسم است. چه ايران به نظامي فدرال گذر كند و چه يونيتار متمركز بماند، موقعيت زبان تركي به عنوان يكي از دو زبان عمده ايرانيان ميبايست به زبان رسمي در سطح سراسري ارتقا داده شود.

٤-خواست اعلام زبان تركي به عنوان يكي از دو زبان رسمي در سطح سراسري، مساله اي مربوط به عموم ملت ترك ساكن و پراكنده در ايران است، حال آنكه خواست تاسيس دولت فدرال آزربايجان بيشتر متوجه آن بخش از خلق ترك كه در آزربايجان ساكن ميباشد است.

ضميمه: زبان رسمي

زبان رسمي زباني است كه بدان موقعيت قانوني ويژه اي مانند كاربرد در امور اداري، مجلس و قضائي يك كشور و .... اعطا شده است. همچنين زبان رسمي زباني است كه بسته به شرايط در سيستم آموزشي و انتشارات دولتي و .. ... نيز بكار مي رود.

موقعيت رسمي بودن يك زبان لزوما ارتباطي با تعداد متكلمين آن زبان در يك كشور خاص ندارد، چنانچه در نيوزلند زبان مائوري كه صرفا زبان ٥ در صد از جمعيت است و يا در كشور همسايه ما پاكستان، زبان اردو كه صرفا زبان ٧ درصد جمعيت است زبانهاي رسمي در سطح سراسري اعلام شده اند.

زبان رسمي دوفاكتو، زباني است كه هرچند داراي موقعيت رسمي بودن به لحاظ قانوني نيست اما عملا در مناسبات رسمي به طور گسترده اي بكار مي رود، مانند زبان انگليسي در ايالات متحده آمريكا.

رسمي نمودن يك زبان از طريق قانون، مانند رسمي نمودن زبان فارسي در ايران، اغلب منجر به به حاشيه راندن زبانهاي ديگر مي گردد. از طرف ديگر رسمي نمودن زبانهاي قبلا به حاشيه رانده شده، در اغلب موارد بخشي از روند رستاخيز فرهنگي و ملي ملل و اقليتهاي ملي در سراسر جهان است.

گرچه يه هو!!!!

رژيم زباني جنبش "هاراي هاراي، من تورك`ه م"

مهران بهاري- ٢٠٠٨

انقلاب مشروطه آزربايجان شكست خورد زيرا كارتهاي عروسي و سنگ قبرها را به تركي نمي نوشت!

سؤزوموز

بن بست فارسي و بن بست شكني تركي

جامعه ايران همچنان در وضعيتي سوررئاليستي و سردمداران و قوميتگرايان فارس حاكم بر دولت جمهوري اسلامي در وضعيتي شيزوفرنيك به سر مي برند. در ايران وجود و هويت خلق ترك كه اكثريت جمعيت كشور را تشكيل مي دهد به طور رسمي انكار ميشود و اين توده دهها ميليوني، محروم از داشتن حتي يك مهد كودك و كودكستان ترك، هنوز در حسرت آزادي زبان ملي اش تركي به سر مي برد. سردمداران و قوميتگرايان فارس حاكم بر دولت كه در تلاش حقنه كردن زبان و فرهنگ و هويت فارسي به تركان و ديگر ملل ساكن در اين كشوراند، در پريشان انديشي اي حيرت انگيز و گسستگي اي عميق از واقعيتهاي جهان خارج، طبيعي و قابل ادامه بودن اين وضعيت سفيلانه و بالاتر از آن رضاي تركان ايران در مقابل آنرا مي پندارند. اين توهمي بيش نيست.


اگر حقيقتا امر بر دولت ايران و قوميتگرايان فارس مشتبه شده و آنها باور كرده اند ملتي را كه دهها امپراتوري تاسيس كرده و صدها سال بر بخش اعظم خاورميانه و فققاز حاكم بوده است، مي توان تا ابد تحميق نمود و با وي معامله اسير كرد، سخت در اشتباهند. خلق ترك و نخبگان آن، دير يا زود اين بن بست فارسي را نيز در هم خواهد شكست و سرنوشت خود را خود رقم خواهد زد. بن بست شكني و تاريخ سازي، خصلت ملي تركان و آزربايجان است.

جنبشهاي ناآگاهانه و غيرهدفمند و شكل گرفتن تاريخ مشترك در ميان تركان آزربايجاني

در تاريخنگاري ترك، جنگهاي ايران و روسيه در اوائل قرن نوزده و عقد قراردادهاي توركمانچاي و گلستان، به عنوان آغاز عصر مدرنتيه در آزربايجان پذيرفته مي شوند. پس از آن و با ورود خلق ترك به عصر مدرنيته، اين خلق تا امروز موجد خيزشهاي مردمي و سياسي بسيار بوده است. عصيان بابي سالهاي ١٨٥٢- ١٨٥١ در شهر زنجان آزربايجان؛ مجموعه شورشها و تلاطمهاي موسوم به انقلاب مشروطيت در آزربايجان؛ قتل و كشتارهاي جيلوولوق، قاچاقلار و سيميتقو در غرب آزربايجان به سالهاي جنگ جهاني اول به ترتيب توسط نيروهاي آسوري، ارمني و كرد؛ عصيان ايلات ترك در جنوب ايران به رهبري صولت الدوله قشقائي در همين سالها؛ قيام كلنل پسيان در خراسان؛ حركت آزادستان در آزربايجان به رهبري خياباني و متعاقب آن قيام لاهوتي در تبريز؛ جنبش ٢١ آزر به رهبري پيشه وري و تاسيس حكومت ملي آزربايجان؛ انقلاب بهمن ١٣٥٧ و خيزش خلق مسلمان؛ و آخرينشان قيام هاراي هاراي من توركه م در خرداد ٨٥ از مهمترين اين خيزشهاي مردمي و سياسي است.

با اينهمه بسياري از اين رويدادهاي تاريخي را به معني مدرن، نمي توان حركتهائي آگاهانه و هدفمند شكل گرفته بر اساس هويت ملي ملت ترك و مفهوم وطن آزربايجاني و منافع ملي آنها و در نتيجه به عنوان ملي پذيرفت. اغلب اين جنبشها، رفلكسهائي اجتماعي در پاسخ به فشارها و وضعيت و تغييرات حادثه محلي، منطقه اي و جهاني، در چهار چوب اسلاميت و ايرانيت و .... غيره و فاقد هويت ملي تركي و آزربايجاني بوده اند. بويژه دو حركت مشروطيت در آزربايجان و حركت آزادستان، از آنجائيكه زبان فارسي، ايران، هويت ايراني و منافع ملي ملت ايران را آنهم داوطلبانه به عنوان زبان ملي، وطن، هويت و منافع ملي خويش برگزيده بودند، جنبشهائي ضدملي، ضد ترك و ضد آزربايجاني اند.

اما علي رغم اين واقعيت، بسياري از حوادث تاريخي و جنبشهاي فوق، حتي دو جنبش غيرملي و ضدتركي مشروطيت در آزربايجان و آزادستان، به طور طبيعي به شكل گرفتن گام به گام نوعي تاريخ مشترك در ميان تركان آزربايجاني خدمت نموده اند. اين حركتها و حوادث كه همه مختص به خلق ترك و اكثرا شمال غرب ايران و يا آزربايجان بوده اند، هرچند ناآگاهانه و غيرهدفمند به ايجاد نوعي هويت جمعي ملي، مفهوم وطن و ادراك تاريخي ويژه اين خلق و منطقه – در اينجا هويت ملي تركي و وطن آزربايجاني- كه جدا از بقيه ايران و بويژه قوم فارس مي باشد كمك نموده اند.


حكومت ملي آزربايجان: استثنائي در تاريخ خلق ترك

تنها استثناء موجود در ميان جنبشهاي گذشته، حكومت ملي آزربايجان است كه از همه جهت يك حركت آگاهانه و هدفمند ملي شكل گرفته بر اساس هويت و منافع ملي خلق ترك و وطن آزربايجاني بود. مي توان به طور مفصل در باره خصوصياتي كه حركت ٢١ آزر و حكومت ملي آزربايجان را از حركات پيش و پس از خود در آزربايجان جدا مي كند و دلايل ملي بودن مضمون و جهت گيري آن، قلم فرسائي كرد. اما به نظر من توجه صرف به يك خصوصيت، يعني نقش ملت سازي زبان تركي و رژيم زباني در اين حركت و يا هر حركت ديگر در آزربايجان و ملت ترك، براي مشخص كردن وجود و يا عدم وجود جهت گيري و مضمون ملي آن كافي است. در حاليكه در حركت مشروطيت، سران انجمن تبريز بدون وجود هرگونه اجباري و در حاليكه هم دولت ايران و هم رهبري حركت مشروطه در دست تركان و آزربايجانيان بود، زبان فارسي را زبان رسمي خود اعلام مي كردند و روزنامه ها و شبنامه ها و كتابهاي رهبران ترك و آزربايجاني حركت مشروطه در داخل و خارج ايران به فارسي منتشر مي شد؛ در حاليكه در حركت آزاديستان، سران اين حركت در نشستي، به فارسي نويسي داوطلبانه و ترك تركي نويسي راي مي دادند؛ و در حاليكه رهبر معنوي حركت خلق مسلمان آيه الله شريعتمداري در پاسخ پرسشگري ادعا مي نمود كه (دستور) زباني بنام تركي وجود ندارد؛ اين صرفا رهبران حكومت ملي آزربايجان و در راس آنها شخص پيشه وري بود كه در اقدامي تاريخي زبان تركي را زبان رسمي و ملي وطن آزربايجاني اعلام مي نمود و از روزنامه ها و كتب درسي و اسكناسها و بخشنامه ها گرفته تا آگهيهاي تجاري و اعلاميه هاي ترحيم و .... همه را به تركي چاپ و نشر مي كرد.

وجود همين شعور ملي و رژيم زباني تركي آگاهانه و هدفمند است كه حركت ٢١ آزر و حكومت ملي آزربايجان را علي رغم شكست ظاهري اش، از همان آغاز حركتي غالب و پيروز و در جهت منافع ملي خلق ترك و نتيجتا ملي ميساخت؛ و عدم وجود همين شعور ملي و رژيم زباني تركي آگاهانه و هدفمند است كه جنبش مشروطه و ديگر جنبشهاي آزربايجاني ايران مركز، را علي رغم پيروزي ظاهريشان، از همان آغاز حركتي شكست خورده و در جهت منافع ملي قوم فارس و نتيجتا ضدملي، ضد تركي و ضد آزربايجاني مي نمود.

رژيم زباني جنبش "هاراي هاراي من توركه م"

و اما حركت معاصر هاراي هاراي من توركه م در ايران، به جهت مضمون و خودآگاهي توده اي ملي و وطني خويش حتي از حركت حكومت ملي آزربايجان نيز بسيار جلوتر است. در حركت ٢١ آزر، شعور ملي ترك و رژيم زباني به همه حال جرقه اي از بالا به پائين، از سوي رهبران و روشنفكران منسوب به حركتي ايدئولوژيك و همچنين دولت آزربايجان شوروي در حال گسترش در ميان توده هاي مردم بود و در نتيجه اين ديناميزم خاص و به اعتباري معكوس، با مقاومتهائي از سوي مردم نيز مواجه مي گرديد (در نوشته هاي بازمانده از آن دوران ذكر مي شود كه گروهي از مردم تبريز در اثر شكل نگرفتن هويت ملي تركي در آن مقطع تاريخي، نسبت به چاپ اعلاميه هاي ترحيم خود و حتي روزنامه ها به زبان تركي واكنشي سرد از خود نشان داده اند). دقيقا به همين دليل است كه پس از قطع و سركوب ايندو محركه و جرقه، حركت ٢١ آزر با شتابي غيرقابل تصور و باورنكردني منهدم شد و در روند ملت شوندگي توده هاي ترك در ايران وقفه اي نيم قرني بوجود آمد.

اما در جنبش فراايدئولوژيك هاراي هاراي من توركه م، و با وجود نبود محركه و جرقه نخبگان و حمايت آشكار و پوشيده هيچ دولتي، نطفه بسته شده شعور ملي ترك و رژيم زباني تركي از پائين به بالا، به صورتي قانونمند و از ميان توده هاي مردم به سوي روشنفكران و نخبگان در حال رشد و گسترش است. و اين دقيقا همان عاملي است كه به اين حركت خاصيت شكست ناپذيري عطا نموده و غالبيت قطعي آنرا تضمين مي كند.

امروز زبان تركي تبديل به مولفه مركزي در تعريف هويت ملي خلق ترك در ايران، در روند ملت شوندگي تركزبانان پراكنده در آن و در سير بار كردن مفهوم وطن به آزربايجان شده است. به عبارت ديگر تركي نويسي رمز كليد استقلال معنوي و ملي خلق ترك و آزربايجان است. اصرار بر تركي نويسي، همچنين محوري ترين مولفه مقاومت منفي و نافرماني مدني در مقابل سياست هاي آپارتايد ملي، استعماري و فارسسازي دولت ايران، و در عين حال افشاء كننده ماهيت و چهره دشمنان دوست نماي خلق ترك و آزربايجان و يا پان ايرانيستهاي خجالتي مي باشد.

افزون بر آن توده ترك اينبار و بر خلاف گذشته، بر همه اين نقشها و كاركردهاي زبان تركي، كاملا واقف و آگاه است. اين وقوف و آگاهي است كه علامت فارقه بين حركت هاراي هاراي من توركه م با همه حركتهاي پيشين خلق ترك و آزربايجان در ايران ميباشد.

گرچه يه هو!!!

زبان مادري مرا پس بده!

قابلاما قاشيقلي پيروتئست:
دئوله تده ن آنا ديليمي گئري ايستيره م!
كامپانياسي

مهران بهاري-٢٠٠٦
http://sozumuz.blogspot.com/

سؤزوموز

جمهوري اسلامي ايران: نژادپرستي زباني فارسي، نسل كشي زباني تركها و زبان كشي دولتي

آنچه در عرصه روابط دولت جمهوري اسلامي و ملل ساكن در ايران در جريان است، مصداق بارز "نژادپرستي تباري" (آريايي-ايران زميني) است. اما در عرصه زباني نيز، طبق معيارهاي نهادهاي بين المللي مانند يونسكو ميتوان اين روابط را مشخصا در سه سر فصل "نژادپرستي زباني فارسي"، "نسل كشي زباني تركها و ديگر غيرفارسان" و "زبان كشي دولتي" مطالعه نمود. ايران مصداق كلاسيك كشوري است كه در آن علاوه بر "نژادپرستي تباري" (Racism)؛ "نژادپرستي زباني"، "نسل كشي زباني" و "زبان كشي دولتي" حضور گسترده و نهادينه شده اي دارند.

"لينگوئيسيسم" و يا "نژادپرستي زباني" (Linguicism) همه ايدئولوژيها، ساختارها و اجرائاتي هستند كه در خدمت مشروع نمودن، عملي ساختن، تنظيم، توليد و حفظ تقسيم ناعادلانه قدرت و منابع مادي و معنوي بين گروههاي زباني ميباشند و شامل مواردي مانند تحقير زبانهاي بومي و يا محروم نمودن كودكان از سيستم آموزشي به زبان مادري و ملي خود ميگردند.

"نسل كشي زباني" (Linguistic Genocide) ممنوعيت كاربرد زبان يك گروه در مراوده در مدارس، و يا ممنوعيت چاپ و پخش انتشارات به آن زبان و مجبور كردن كودكان به انحاء مختلف به ترك زبان پدران و مادرانشان از طرف دولت مي باشد.

"زبان كشي" (Linguicide) به صورت نابود ساختن عمدي، سيستماتيك و طراحي شده يك زبان تعريف شده است.


در ايران، دولت جمهوري اسلامي كه تحت سيطره همه جانبه و بلامنازع قوميتگرايان افراطي فارس و در مواردي پان ايرانيستها (حداد عادل، هاشمي رفسنجاني، ....) قرار دارد خود، ملت موهوم ايران و هويت ملي آن را بر اساس زبان و خط و هويت اقليت قومي فارس تعريف نموده و "نژادپرستي زباني" فارسي، "نسل كشي زباني" و "زبان كشي دولتي" را به سياست راهبردي، رسمي، كلان و مستمر خويش تبديل نموده است. در اين كشور اين سياستها، شامل همه زبانهاي غير فارسي بوده و مشخصا زبان تركي- زبان اكثريت نسبي ايرانيان- را نشانه گرفته اند.

نژادپرستي فارسي- سياستهاي استعماري فارسستان

در تاريخ معاصر جهان و در اكثر موارد "نژادپرستي زباني" و "نسل كشي زباني" براي حفظ و افزايش قدرتي استعماري (خارجي و يا داخلي) بكار برده ميشوند. در نمونه ايران نيز، ما شاهد آنيم كه دولت جمهوري اسلامي با همه نهادها و ارگانهاي خود (مقام رهبري، مجمع تشخيص نظام مصلحت، مجلس خبرگان رهبري، شوراي نگهبان قانون اساسي، شوراي عالي امنيت ملي، شوراي عالي انقلاب فرهنگي، مقام رياست جمهوري، رياست مجلس شوراي اسلامي، فرهنگستان زبان و ادب فارسي، همه وزارتخانه ها، حوزه هاي علميه، صدا و سيما، سپاه پاسداران و بسيج، ....) روز به روز رنگ و هويت فارسي بيشتري به خود گرفته و تبديل به دولت صرفا فارسستاني ميشود (پديده اي مشابه تبديل شدن گام به گام دولت يوگسلاوي به دولت صربستان در سالهاي واپسين عمر آن دولت). به موازات تبديل شدن جمهوري اسلامي به دولتي فارس و فارسستاني، رابطه اين دولت فارسگرا و فارس مركز با مناطق ملي ديگر و از جمله مناطق سه گانه ملي ترك نشين اين كشور (آزربايجان جنوبي، قشقايستان و افشار يورد در شمال خراسان) نيز با شتاب تمام و از همه جهت خصلت و رنگي استعماري به خود ميگيرد. تا آنجا كه برخي از محققين تئوري استعمار داخلي آزربايجان و ديگر مناطق ملي ايران از سوي فارسستان را مد نظر قرار داده اند.

جهشي تاريخي به سوي جلو

تظاهرات خياباني-قيامهاي شهري ملت ترك در ماه گذشته برجسته ترين و ماندگارترين حركت ملي اين خلق در تاريخ آزربايجان جنوبي است. اين قيام مردمي بيشك ميبايست به مثابه موفقيت آشكار روشنفكران و فرهنگيان آگاه ترك در توده اي كردن مطالبات دمكراتيك ملي خلق ترك در آزربايجان جنوبي تلقي گردد. پس از اين حركت، بويژه دو جنبش ناكام مشروطه در آزربايجان و حركت آزادستان به رهبري خياباني، از لحاظ مضمون ملي و اهميت نمادين، به حاشيه رانده شده اند. همگام با خيزش ملي اخير، خلق ترك در ايران و آزربايجان جنوبي اقلا در سه عرصه "روند ملت شوندگي"، "سياسي شدن حركت ملي ترك" و "عرصه حقوق بشري" جهشي تاريخي به سوي جلو را تجربه كرده است.

شعارها و مطالبات فرهنگي مطرح شده در قيام اخير خلق ترك در آزربايجان جنوبي و ديگر نقاط ايران، بسيار صريح، روشن و شفاف است:

1. قبول صريح و قانوني "هويت ملي خلق ترك" و "نام ملي آن ترك" از سوي دولت جمهوري اسلامي،
2. قبول و تضمين حقوقي و قانوني برابري دو ملت ترك و فارس در همه عرصه هاي سياسي، زباني، فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي، ....
3. لغو رسميت نژادپرستانه و انحصاري زبان و خط فارسي در قانون اساسي،
4. لغو مصوبه هاي تحريك آميز و نژادپرستانه نظام كه زبان و خط قوم اقليت فارس را اصل و معيار تعريف هويت ملي همه شهروندان و ملل ساكن در ايران مي شمارد،
5. رسمي و دولتي نمودن زبان و خط تركي در ايران- زبان اكثريت نسبي مردم اين كشور-، به عنوان يكي از دو زبان و خط رسمي سراسري ايران،
6. رفع محدوديتها و ممنوعيتها در راه ايجاد نهادها، موسسات و .... فرهنگي دانشگاهي و آكادميك لازم در جهت شناسايي، حفظ و گسترش زبان، فرهنگ، تاريخ تركي مانند ايجاد فرهنگستان زبان، ادب و تاريخ تركي، و دانشكده هاي زبان و تاريخ تركي
7. تاسيس راديو و تلويزيونهاي سراسري خصوصي و دولتي و نشر روزنامه ها، نشريات و .... سراسري دولتي و غير دولتي به زبان تركي معيار و ادبي
8. آغاز به تعليم و تعلم به زبان تركي در همه مناطق ترك نشين ايران و در همه مقاطع تحصيلي، از مهد كودكها تا دانشگاهها
9. كاربرد گسترده و دولتي زبان تركي در عرصه هاي سمبليك مانند انتشار قانون اساسي، چاپ اسكناس و سكه، شناسنامه ها، كارتهاي شناسايي و پاسپورتها، تابلوها و علائم خياباني، محاكم قضايي و دوائر دولتي، نمايندگيهاي خارج كشور و ....
10. تصحيح تقسيمات اداري و پايان دادن به تجزيه ارضي سرزمين آزربايجان بين دوازده استان فعلي، هر كدام وابسته مستقيما به تهران،
11. تاسيس پارلمان منطقه اي آزربايجان، به نحوي كه همه نواحي و مراكز ترك نشين شمال غرب كشور را پوشش دهد.

جمهوري اسلامي بار ديگر و كماكان از اداي وظايف اساسي خود سرباز زده است

پس از قيام اخير بسياري از سران و نهادهاي نظام جمهوري اسلامي به واكنش و ابراز موضعگيري در باره آن پرداخته اند. در ميان اين سران و نهادها مي توان از مقام رهبري جمهوري اسلامي، روساء و اعضاي مجمع تشخيص مصلحت نظام، مجلس شوراي اسلامي، شوراي عالي امنيت ملي، شوراي نگهبان، مجلس خبرگان رهبري، شوراي عالي انقلاب فرهنگي، فرهنگستان زبان و ادب فارسي، رياست جمهوري، سازمان صدا و سيما، وزارتخانه هاي كشور، اطلاعات، آموزش و فرهنگ عالي، آموزش و پرورش، كانون پرورش فكري كودكان، سازمان ميراث فرهنگي، فرماندهان سپاه پاسداران و .... نام برد.

واكنش و موضع مقامات و نهادهاي فوق نشان از عدم وقوف نظام جمهوري اسلامي و سران و دولتمردان آن به واقعيتها و اشراف بر مصالح ايران دارد. اين واكنشها و مواضع را مي توان به شكل عدم جديت، وقت كشي و عوام فريبي و اصرار بر ادامه سياستهاي نژادپرستانه فارسي دولت جمهوري اسلامي خلاصه و تفسير نمود. در واكنش و اعلام مواضع مقامات و نهادهاي فوق، كوچكترين اشاره اي به خواستهاي اساسي خلق ترك (لغو رسميت انحصاري زبان و خط فارسي، رسميت دوباره زبان تركي، ....) نميشود. تاكنون هيچ اقدام رسمي و جدي براي تحقق حتي يكي از اين خواستها برداشته نشده و نشاني از وجود نيت براي گامبرداري در اين راستا از سوي دولت در آينده نزديك نيز وجود ندارد.

وظيفه و مسئوليت دولت ايران آن است كه پيام مردم خود را شنيده و با جان و دل در راه اجراي �